Денелердің электрленуі
Физика • 8-сынып
§28–29. Денелердің электрленуі. Электр заряды. Электр зарядының сақталу заңы. Электроскоп. Өткізгіштер және оқшаулағыштар.
Сабақтың мақсаты
Білімдік
- Денелердің электрленуі, электр заряды және электр зарядының сақталу заңы туралы түсінік қалыптастыру.
- Электроскоптың қызметі мен қолданылуын түсіндіру.
- Өткізгіштер мен оқшаулағыштардың (өткізбейтіндердің) айырмашылығын нақтылау.
Қолданбалы
- Өткізгіштер мен оқшаулағыштарды күнделікті өмірде және өндірісте қолдану мысалдарын талдай білуге үйрету.
- Электрлену құбылысын тәжірибелер арқылы бақылап, қорытынды жасау дағдысын дамыту.
Тәрбиелік
- Топ ішінде бірін-бірі бағалай білуге және пікірді мәдени түрде жеткізуге баулу.
Негізгі идеялар
Электрлену құбылысы
Денелер бір-бірімен жанасқанда немесе үйкеліс кезінде олардың өзара әсерлесуі байқалады. Осы құбылыс денелердің электрленуі деп аталады, ал сол сәтте пайда болатын күштер электр күштері деп аталады.
Электр заряды
Денелердің электрлік өзара әрекеттесу қасиетін сипаттайтын физикалық шама электр заряды деп аталады.
Электр зарядының сақталу заңы
Жабық жүйеде электр зарядтарының алгебралық қосындысы өзгермейді: заряд пайда болмайды да, жоғалмайды да — тек бір денеден екіншісіне ауысады.
Электроскоп
Электроскоп — денеде зарядтың бар-жоғын және оның шамасын салыстырмалы түрде анықтауға арналған қарапайым құрал.
Өткізгіштер және оқшаулағыштар
Өткізгіштер электр зарядын жақсы өткізеді, ал оқшаулағыштар (өткізбейтіндер) зарядтың еркін қозғалуына кедергі жасайды. Бұл айырмашылық тұрмыстағы қауіпсіздік ережелерінен бастап, өндірістегі электр жабдықтарын таңдауға дейін маңызды рөл атқарады.
Көрсетілетін тәжірибелер
- Үйкеліс арқылы электрленуді бақылау (мысалы, пластик таяқша мен жүн/жібек).
- Электроскоп арқылы зарядтың бар-жоғын анықтау.
- Өткізгіш пен оқшаулағыштың зарядты тасымалдауын салыстыру.
Ескерту: тәжірибелерді орындау кезінде қауіпсіздік талаптарын сақтаңыз және жоғары кернеумен жұмыс жасамаңыз.
Қысқаша түйін
Электрлену — денелердің өзара әсерлесуінен туындайтын құбылыс; оны сипаттайтын негізгі шама — электр заряды. Зарядтың сақталу заңы зарядтың жоғалмайтынын, тек ауысатынын көрсетеді. Электроскоп зарядты анықтауға көмектеседі, ал өткізгіштер мен оқшаулағыштардың айырмашылығын білу электр қауіпсіздігі мен техникада дұрыс шешім қабылдаудың негізі.