Қазақша рефераттар

Ахмет Байтұрсынов - ағартушы

Сабақтың тақырыбы

Ахмет — сөз көсемі

Негізгі ой

Ахмет Байтұрсыновтың ағартушылық, ғылыми, ақындық-аудармашылық және көсемсөзшілік қырларын бір сабақта жүйелі таныту.

Көрнекіліктер

  • Ақынның портреті
  • Кітаптары
  • Ақын туралы айтылған қанатты сөздер

Сабақ құрылымы

4 бөлімнен тұратын танымдық сабақ: ағартушы, ғалым, ақын-аудармашы, көсемсөзші.

Сабақтың мақсаты

  • 1) Танымдық мазмұн

    Ахмет Байтұрсыновтың шығармашылығы, кітаптары және ғылыми еңбектері туралы мәлімет беру.

  • 2) Тәрбиелік мақсат

    Ақынның өмір жолын үлгі ете отырып, Отанды сүюге және елдің көркеюіне үлес қосуға тәрбиелеу.

  • 3) Дамытушылық мақсат

    Оқушылардың танымдық деңгейін дамыту, ой қорыту және пікір айту қабілетін жетілдіру.

Сабақтың барысы

Мұғалімнің кіріспе сөзі

Құрметті ұстаздар мен оқушылар! «Тіл — ғасыр аманаты» атты қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің онкүндігі аясында өтетін «Ахмет — сөз көсемі» танымдық сабағына қош келдіңіздер!

Бүгінгі сабағымыз 4 бөлімнен тұрады: ағартушы, ғалым, ақын-аудармашы және көсемсөзші.

  1. I Ахмет Байтұрсынов — ағартушы
  2. II Ахмет Байтұрсынов — ғалым
  3. III Ахмет Байтұрсынов — ақын, аудармашы
  4. IV Ахмет Байтұрсынов — көсемсөзші

Сабаққа қатысушылардың рөлі

Сабақ барысында жүргізушілер тарихи-танымдық ақпарат береді, ал оқушылар жоспарланған бөлімдер бойынша шолу жасап, үзінділер оқиды және жатқа айтады.

Оқушылардың жұмысы

  • Ағартушылық қызметіне шолу (5 оқушы)
  • Ғылыми еңбектеріне шолу (7 оқушы)
  • Өлеңдерін оқу, жатқа айту (3 оқушы)
  • Мысалдарына талдау және оқу (3+3 оқушы)
  • Публицистикасына шолу (3 оқушы)

Нәтиже

Ахмет Байтұрсыновтың мұрасы бір ғана салаға сыймайтын, ұлттық руханияттың бірнеше бағытын тоғыстырған тұтас құбылыс ретінде қабылданады.

I бөлім. Ахмет Байтұрсынов — ағартушы

II жүргізуші

Ахмет Байтұрсынов — қазақ халқының әлеуметтік өмірі мен мәдениетіне Қазан төңкерісіне дейін де, одан кейін де аянбай қызмет еткен ірі қайраткер, үлкен талант иесі, тарихтағы орны айрықша тұлға.

Мұхтар Әуезовтің сөзімен айтқанда, қазақ халқының рухани көсемі болған Ахмет Байтұрсыновтың ұланғайыр еңбегі сан саладан көрінеді.

I жүргізуші

Ол, ең алдымен, қазақ балаларының ана тілінде сауатын ашып, әрі қарай қазақ тілінде білім алуына жол ашуға көп күш жұмсаған ағартушы.

Осы мақсатты жүзеге асыра жүріп, қазақ тілінің дыбыстық жүйесі мен грамматикалық құрылысын талдап-танытқан зерттеуші ретінде қалыптасты; сол зерттеулерінің негізінде «Әліппе» мен алғашқы ана тілі оқулықтарын жазды.

Оқушылар бөлімі

Келесі кезекте оқушылар Ахмет Байтұрсыновтың ағартушылық қызметіне тоқталып, негізгі еңбектерін таныстырады (5 оқушы).

II бөлім. Ахмет Байтұрсынов — ғалым

I жүргізуші

Ахмет Байтұрсынов — қыры мен сыры мол тұлға. Қазақ оқушыларының бірнеше буыны сауатын Байтұрсыновтың «Әліппесімен» ашып, ана тілін «Тіл-құрал» арқылы меңгерді.

Оның жас қазақ ғылымына қосқан үлесі тек тіл білімімен шектелмей, әдебиеттану саласында да айрықша көрінді.

II жүргізуші

«Әдебиет танытқыш» атты көлемді еңбегі — әдебиеттану ғылымы мен қазақ әдебиеті тарихына арналған тұңғыш жүйелі зерттеу.

Бұл еңбекте көркем сөз табиғаты, жанрлар жүйесі және талдау ұстанымдары ғылыми негізде сараланады.

Оқушылар бөлімі

Оқушылар Ахмет Байтұрсыновтың ғылыми мұрасына шолу жасап, негізгі еңбектерін таныстырады (7 оқушы).

III бөлім. Ахмет Байтұрсынов — ақын, аудармашы

I жүргізуші

1927 жылы Смағұл Садуақасов Ахмет Байтұрсыновты «кәсіби ақын» деуден гөрі ірі қоғам қайраткері әрі ғалым деп тану дұрысырақ екенін жазған.

Дегенмен Ахметтің таланты мен поэтикалық мұрасы оның қуатты, дарынды, ойлы ақын болғанын айқын дәлелдейді.

II жүргізуші

Ахмет Байтұрсынов — ақын, әрі мықты ақын. Оның өлеңдері «Қырық мысал», «Маса», «Үзік» жинақтары арқылы 1912–1922 жылдар аралығында бірнеше рет жарияланды.

Оқушылар бөлімі

Оқушылар ақындық қырына шолу жасап, өлеңдерін мәнерлеп оқиды және жатқа айтады (3 оқушы).

Аударма дәстүрі

Халықты оятудың, сана мен сезімге ықпал етудің жолын іздеген ақын Абай қалыптастырған соқпаққа сүйеніп, орыс әдебиеті үлгілерін пайдалану мен аударма жасау дәстүрін жалғастырды.

И. А. Крылов туындыларын аударып, 1909 жылы Петербургте «Қырық мысал» деген атпен жариялады.

«Қырық мысал» — астарлы ойдың мектебі

Мысалдарда әртүрлі аң мен адам кейпі арқылы ишара жасалып, тұжырым түйіледі. Кейіпкерлер мінезі мен өмір ағысы, тағдыр сабағы, заманның құбылыстары көркем түрде жеткізіледі.

Әсіресе патша отаршыларының зорлық-зомбылығы, жуандар мен байлардың тепкісі, елдің азып-тозуы секілді жайттар жұмбақтап, тұспалдап беріледі.

Оқушылар бөлімі

Оқушылар мысалдарының идеялық мәніне тоқталып, талдау жасайды; кейін бірнеше мысалды мәнерлеп оқиды (3+3 оқушы).

IV бөлім. Ахмет Байтұрсынов — көсемсөзші

I жүргізуші

Өз кезеңі үшін мәні зор ұлттық баспасөздің бірі — «Қазақ» газетінің редакторы болған, «Айқап» журналының беттерінде жиі ой-пікір білдірген Ахмет Байтұрсыновтың публицистикаға келуі заңды құбылыс еді.

Ол қоғам тағдырына үңіліп, көкейкесті мәселелерді көпшілік талқысына шығарды.

II жүргізуші

Публицистика — әлеуметтік өзекті мәселелерді сөз етіп, қоғамдық ой-пікірге ықпал ететін жанр; ол көбіне баспасөз арқылы көрінеді. Осы екі шарт та Ахмет Байтұрсыновтың публицистикадағы орнын айқындайды.

Оқушылар бөлімі

Оқушылар Ахмет Байтұрсыновтың көсемсөздік мұрасына шолу жасап, негізгі ойларын таныстырады (3 оқушы).

Қорытынды

Тұлғаны танытатын төрт қыр

  1. 1 Қазақ тіліндегі әліппе мен оқулықтардың авторы, жаңашыл ағартушы.
  2. 2 Араб графикасына негізделген қазақ жазуын реформалаған тұлға.
  3. 3 Қазақ тілі мен әдебиетін, мәдениетін зерттеген тұңғыш филолог-ғалымдардың бірі.
  4. 4 Еліне адал қызмет еткен ірі қоғам қайраткері.

Тарихи бағам

Ахмет Байтұрсынов — қазақ халқының абзал ұлдарының бірі, ХХ ғасыр басындағы демократиялық бағыттағы қазақ интеллигенциясының ең ірі әрі беделді өкілдерінің қатарында тұрған тұлға.

Ол бір емес, екі рет заңсыз жазғырылып, сталиндік саясаттың құрбаны болды. Соған қарамастан, оның мұрасы — ұлттың рухани жаңғыруының темірқазығы.

Осы сабақ арқылы біз Ахмет Байтұрсыновты ағартушы, ғалым, ақын-аудармашы, көсемсөзші ретінде тұтас танимыз.