Алгоритмнің командалары
Алгоритм ұғымын күнделікті өмірмен байланыстыра түсіну
«Алгоритм» сөзі IX ғасырдағы Орта Азияның ұлы математигі әл-Хорезми есімінің латынша жазылуы algorithmi нұсқасынан шыққан. Алгоритм ұғымы адамның күнделікті әрекетінен ажырамайды: белгілі бір нәтижеге жету үшін әр қадамның реті және орындалу шарттары айқын болуы керек. Компьютер көмегімен есеп шығару процесінің өзегі де осы — алгоритм құру және оны орындауға жарамды түрде жазу.
Сабақ құрылымы
- 1. Миға шабуыл
- 2. Жаттығу кезеңі
- 3. Компьютерде жұмыс
- 4. Қорытынды: «Ойлан, тап», «Полиглот»
- 5. Бағалау және үй тапсырмасы
Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушыларды түгендеу, сабаққа жұмылдыру.
- Компьютердің дайындығын тексеру.
- Техникалық қауіпсіздік ережелерін еске салу.
Үй тапсырмасын тексеру: қысқаша сұрақтар
- Алгоритм дегеніміз не?
- Алгоритмдік тіл дегеніміз не?
- Программа дегеніміз не?
- Алгоритм орындаушысы дегеніміз не?
- Алгоритм тілі дегеніміз не?
Нақты жауаптар
- 1) Алгоритм — информатиканың іргелі ұғымдарының бірі.
- 2) Алгоритмдік тіл — алгоритмді бірізді әрі нақты жазуға және орындауға арналған белгілеулер мен ережелер жүйесі.
- 3) Программа — программалау тілінде жазылған, компьютер орындайтын командалар (нұсқаулар) жиынтығы.
- 4) Алгоритм орындаушысы — алгоритм командаларын орындауға тиіс объект немесе субъект.
- 5) Алгоритм тілі — алгоритмдерді және оларды орындаудың біртекті, дәл жазбасын қамтамасыз ететін белгілер мен ережелер жүйесі.
Негізгі ой
Есепті компьютерде шешу үшін алдымен әрекеттердің нақты реті жазылады (алгоритм), кейін ол компьютер түсінетін командалар тізбегіне (программаға) айналады.
Миға шабуыл: негізгі ұғымдарды нақтылау
Алгоритм дегеніміз не?
Алгоритм — мақсатқа жету үшін орындаушыға берілетін әрекеттер мен нұсқаулардың реттелген жүйесі.
Алгоритм командалары
Командалар жай және құрама болып бөлінеді.
Алгоритм мен программаның айырмашылығы
- Алгоритм — есепті шешу жолын реттелген қадамдар тізбегі түрінде сипаттау.
- Программа — нақты бір программалау тілінде жазылған командалар тізбегі.
Алгоритм жазылуының жалпы құрылымы
Егер … онда … әйтпесе …
Аргумент (енгізу) және нәтиже (шығару)
Жаңа тақырып: сызықты және тармақталған алгоритмдер
Сызықты алгоритм
Егер орындаушы командаларды бірінен соң бірін, қатаң берілген ретпен орындаса, мұндай алгоритм сызықты деп аталады.
Блок-схема үлгілерін оқулықтан қарастыру ұсынылады (сызықты алгоритмнің блок-схемасы).
Тармақталған алгоритм
Егер орындаушының әрекеті шартты тексеру нәтижесіне тәуелді болса, алгоритм тармақталған болып саналады.
Негізгі логика: егер шарт орындалса — бір тармақ, әйтпесе — екінші тармақ орындалады.
Программалау тілдерінің қысқаша жіктелуі
- Төменгі деңгейлі (машинаға бейімделген): әр команда процессор командасына сәйкес келеді (мысалы, ассемблер).
- Жоғары деңгейлі: табиғи тілге (көбіне ағылшынға) ұқсас, түсінуге жеңіл, бір ғана компьютерге тәуелді емес.
- Жаңадан үйренушілерге: BASIC, LOGO, Pascal.
- Кәсіби қолдану: C, Fortran, Pascal.
- Жасанды интеллект тапсырмалары: Prolog, Lisp.
- Интернет үшін: JavaScript, Java, Perl, PHP, ASP.
Мысал есептер: тармақталуды қолдану
Есеп 1: екі бүтін санның үлкенін табу
Екі бүтін сан енгізіледі. Егер бірінші сан екіншісінен үлкен болса, экранға бірінші сан шығарылады; әйтпесе — екінші сан шығарылады.
Ерекшелігі: орындаушы әрекеті шарттың орындалуына байланысты таңдалады (егер…әйтпесе…).
Есеп 2: жас бойынша жұмысқа қабылдау
Фирма 25 пен 40 жас аралығындағы қызметкерлерді жұмысқа алады. Адамның жасын енгізіп, нәтижеде «болады» немесе «болмайды» деп шығару керек.
Ерекшелігі: екі шарттың бір мезетте орындалуын тексеру (мысалы: жас ≥ 25 және жас ≤ 40).
Бекіту: «Ойлан, тап» және «Полиглот»
«Ойлан, тап» (толықтыр)
- IX ғасырда Орта Азияның ұлы математигі әл-Хорезми өз атының латынша қолайлы жазылу түрін ұсынған.
- Алгоритм тілінің жалпы құрылымы: Басы → Командалар → Соңы.
- Кез келген алгоритм (немесе алгоритмдік жазба) әдетте тақырыптан басталады.
- Одан кейін программаның ішкі объектілері (айнымалылар, тұрақтылар) сипатталады.
- Тармақталу операторы: Егер … онда … әйтпесе ….
«Полиглот» (аударма)
| Қазақша | Орысша | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Алгоритм | Алгоритм | Algorithm |
| Басы | Начало | Start / Begin |
| Енгізу | Ввод данных | Input |
| Шығару | Вывод данных | Output |
| Егер | Если | If |
| Онда | Тогда | Then |
| Әйтпесе | Иначе | Else |
| Соңы | Конец | End |
Ескерту: алгоритм тілдері мен программалау тілдерінде көптеген түйінді сөздер ағылшын тілінде қолданылады.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үй тапсырмасы
- Сызықты және тармақталған алгоритмдер тақырыбын оқу, түсіну.
- Логикалық есептер шығару.
Есеп
Автомобиль 60 км/сағ жылдамдықпен бірқалыпты жүріп келеді. Ол 300 м қашықтықты қанша уақытта жүріп өтеді?
Бағалау критерийлері
- Жұмыстағы қателерді тексеру және талдау.
- Әр оқушының жұмысты қаншалықты толық орындағанын бағалау.
- Қателерді көрсетіп, оқушыға түзетуге бағыт беру.