Қазақ тілі және әдебиет сабақтарында сын тұрғысынан ойлау технологиясын пайдаланудың тиімділігі
Кіріспе
Қазақ тілі мен әдебиет сабақтарында сын тұрғысынан ойлау технологиясын қолдану оқушылардың ойлау мәдениетін қалыптастырып, мәтінге талдау жасау, дәлел келтіру, салыстыру және саналы шешім қабылдау дағдыларын дамытады. Бұл тәсіл оқу үдерісін «дайын білімді қабылдау» деңгейінен шығарып, оқушыны белсенді қатысушыға айналдырады.
Негізгі идея: сыни ойлау — белгілі бір мәселе туралы идеяларды жинақтап, қайта саралап, негізделген қорытынды мен шешімге келетін күрделі психологиялық үдеріс.
Сын тұрғысынан ойлау технологиясының стратегияларына шолу
Бағдарламаның қалыптасуы
Сын тұрғысынан ойлауды дамыту бағдарламасы — әлемнің әр түкпірінен жиналған педагогтердің бірлескен еңбегі. Тәжірибені жүйелеп, ғылыми-әдістемелік құрылымын айқындағандар: Джинни Л. Стил, Куртис С. Мередит, Чарльз Тэмпл.
Теориялық негіз
Жобаның іргетасы Ж. Пиаже мен Л. С. Выготский теорияларына сүйенеді. Оқу — оқушының жеке тәжірибесі мен әлеуметтік өзара әрекеттестігі арқылы құрылатын үдеріс ретінде қарастырылады.
Мақсаты
Бағдарламаның мақсаты — барлық жастағы оқушыларды кез келген мазмұнға сыни көзқараспен қарап, екі ұйғарымның немесе екі пікірдің бірін саналы түрде таңдап, өз шешімін негіздеуге үйрету.
Қазақстандағы таралуы
Бұл технология елімізге Джордж Соростың Ашық қоғам институты және «Сорос – Қазақстан» қоры арқылы келіп, мектеп тәжірибесіне орыс және қазақ тілдерінде енгізіле бастады. Қазақстан қоры жанынан бағдарлама 1998 жылдың қазан айынан бастап жүргізіліп келеді.
Сыни ойлаудың мәні
Идеяларды қабылдай отырып, олардың мәнін зерттеу, салыстыру, қарсы көзқарастарды тең ұстау және тұжырымды дәлелмен бекіту.
Өмірлік маңызы
Маңызды ақпаратты іріктеп, пайдалы шешімді табуға, жаңа білімді бұрынғысынан ажыратуға көмектеседі.
Дәстүрлі оқытудан айырмасы
Білім дайын күйінде берілмейді: оқушы оқу мен жазу әрекеті арқылы түсінікті өз бетімен қалыптастырады.
RWCT бағдарламасы: құрылымы мен ұстанымдары
RWCT — ағылшын тіліндегі Reading and Writing for Critical Thinking тіркесінің қысқартылған атауы, яғни «Сын тұрғысынан ойлау үшін оқу және жазу». Бағдарлама оқытудың 60-қа жуық стратегиясынан тұрады және оқушыны мұғаліммен, сыныптастарымен еркін сөйлесуге, пікірталас жүргізуге, бір-бірінің ойын тыңдап, құрметтеуге баулиды.
Бағдарламаның негізгі бағыттары
- Шыңдалған ойлау: кез келген деңгейдегі мәселеге сыни көзқараспен қарау.
- Шешім қабылдауға ұмтылыс: күрделі мәселелерді шешуге, жауапты таңдаулар жасауға талпыну.
- Үйрету мен үйренудің бірлігі: қызығушылық пен үйренушінің сеніміне негізделген оқу құрылымы.
Мұғалімнің кәсіби міндеті
Жаңа технология ретінде озық әдістерді дер кезінде меңгеру, үздіксіз іздену арқылы оны оқушы бойына дарытып, нақты әрі өнімді нәтижеге жеткізу — әрбір ұстаздың негізгі міндеті.
Стратегия үлгісі: «Джиксо» әдісі
Әдістің мәні
«Джиксо» — ұжымдық оқыту әдісі. Мақсаты — жалпы мәселені алдымен жұпта, кейін топта талқылау арқылы әр оқушының түсіну деңгейін тереңдету. Үдеріс барысында оқушы бір сәт өзін мұғалім ретінде сезініп, оқуға жауапкершілігі артады.
Неге тиімді?
- Бір-біріне түсіндіру арқылы білім бекіп, тілдік дағды дамиды.
- Ынтымақтастық пен өзара сыйластық қалыптасады.
- Әр оқушы мәтіннің бір бөлігіне жауапты болып, ортақ нәтижеге үлес қосады.
Қолдану қадамдары
- 1 Сынып 4 адамнан тұратын топтарға бөлінеді. Бұл топтар «жанұя» топтар деп аталады.
- 2 Әр «жанұя» тобында 1, 2, 3, 4 деп санату арқылы оқушылар нөмірленеді.
- 3 Бірдей нөмір алғандар бірігіп, «жұмыс» топтарын құрады (1-лер бөлек, 2-лер бөлек және т.б.).
- 4 Оқылатын мәтін 4 логикалық бөлікке бөлінеді. Әр «жұмыс» тобы өзіне тиесілі бөлікті мұқият меңгереді.
- 5 Оқушыларға жауапкершілік нақты түсіндіріледі: әркім өз бөлігін «жанұя» тобына түсіндіруге міндетті, ал мәтінді толық түсіну әр оқушының ыждағаттылығына байланысты.