Біржан кім
Сабақтың мақсаты мен идеясы
Бұл сабақ қазақ тарихында өзіндік орны бар ұлы тұлғалардың өмірі мен шығармаларын танып-білуге, сол дәуірдің тұрмыс-тіршілігімен жақынырақ танысуға бағытталған. Сабақтың форматы — «саяхат сабақ»: оқушылар Құрманғазы, Сәкен, Біржан ауылдарына «сапар шегіп», деректер мен көркем мәтінді байланыстыра зерделейді.
Білімділік
Сәкен Сейфуллиннің өмірі мен шығармашылығын шолып, «Біржан» өлеңінің мазмұнын ашу. Біржан Қожағұлұлының қазақтың әйгілі сазгері, әнші-ақыны, халықтық ән өнерінің алыбы екенін түсіндіру.
Тәрбиелік
Бабалар өмірін өнеге ете отырып, өнерге сүйіспеншілікке, дәстүрлі ән өнерін бағалауға, ұлтжандылыққа, адамгершілікке және имандылыққа тәрбиелеу.
Дамытушылық
Ойлау және сөйлеу дағдыларын дамыту, өздігінен қорытынды шығаруға баулу.
Көрнекіліктер мен құралдар
- Интерактивті тақта, слайдтар
- «Біржан сал» фильмінен үзінді
- Ребус, мақал-мәтелдер, Венн диаграммасы
Сабақтың барысы: «саяхат» құрылымы
I. Ұйымдастыру
Мұғалім оқушылармен амандасып, сабақтың ерекше форматта өтетінін түсіндіреді: бүгін ана тілі пәнінен «саяхат сабақ» ұйымдастырылады. Сабақ барысында оқушылардың жұмысы шартты түрде «жылқы» бейнелері арқылы бағаланады:
«5» — үздік нәтиже
«Ақ боз ат» бейнесімен мадақталады.
«4» — жақсы нәтиже
«Қанағатшыл» қызыл кер атпен белгіленеді.
«3» — ынталандыру
«Көбірек дайындал» деген ескертпе ретінде қара атпен белгіленеді.
Сабақтың негізгі бағыты: Құрманғазы, Сәкен, Біржан әлеміне «саяхат» жасап, тарихи-мәдени тұлғалардың өнері мен мұрасын байланыстыра оқу.
II. Үй тапсырмасын тексеру: Әбіш Кекілбаев және «Күйші» әңгімесі
Үйге берілген тапсырма — Әбіш Кекілбаевтың «Күйші» әңгімесі. Саяхат басталмас бұрын оқушылар жазушы туралы қысқаша мәліметтерді еске түсіреді.
Әбіш Кекілбаев туралы қысқаша анықтама
Әбіш Кекілбаев (1939 жылғы 6 желтоқсан, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Оңды ауылы, Мырзайыр) — жазушы, қоғам қайраткері. Ол ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығының иегері, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы қызметін атқарған, Қазақстан Парламенті Сенатының депутаты болған. «Отан» орденімен және Қазақстанның тұңғыш Президенті Н. Назарбаев орденімен марапатталған. 2009 жылы «Сыр десте» атты жинағы жарық көрген.
Құрманғазы ауылына сапар: күй өнерінің шыңы
Оқушылар өткен тақырыппен байланыс орнатып, Құрманғазы тұлғасын еске алады: ол — қазақтың күйші-сазгері, домбырашы, халықтық аспаптық күй өнерінің асқар биігі.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Құрманғазының қандай күйлерін білесің? («Адай», «Ақбай», «Қайран шешем», «Сарыарқа», «Балбырауын», «Аман бол, шешем, аман бол», т.б.)
- Әңгімеде жолаушы кім, оның жылқысы неден шошыды?
- Жолаушыны кім қарсы алды, үй ішінде кімдер болды?
- Ақсақал жолаушыдан не өтінді? Күй үйдегілерге ұнады ма?
- Құрманғазының шәкірттері кімдер? (Дина Нұрпейісова, Ерғали Есжанов, Меңдіғали Сүлейменов)
- Құрманғазының ұстазы кім? (Ұзақ домбырашы)
- Бүгінгі күні Құрманғазы өнері қалай бағаланады?
Сәкен Сейфуллин ауылына сапар: әдебиет пен ағартушылық
Келесі аялдама — Сәкен Сейфуллиннің өмірі мен қызметі. Ол 1894 жылы Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданында туған; қазақ әдебиетінің дамуына зор үлес қосқан ақын әрі жазушы. Көне әдебиет үлгілерін жинап, жариялаған зерттеуші ретінде де танылған. Қазақ жастарының білім алуына айрықша көңіл бөліп, мектеп оқулықтарын жасау ісіне қатысқан. Сәкен Сейфуллин — жазықсыз жала құрбаны болған тұлға.
Тақырыптық байланыс: фильмнен үзінді көрсетіледі. Оқушылар үзіндінің «Біржан сал» фильміне тиесілі екенін анықтайды. Осыдан кейін сабақтың негізгі тақырыбына өтеді: Сәкен Сейфуллиннің «Біржан» өлеңі.
Жаңа тақырып: Сәкен Сейфуллиннің «Біржан» өлеңі
Уақыт тығыз болса да, сапардың ең маңызды аялдамасы — Біржан әлемі. Оқушылар Біржан туралы көбірек білу үшін өлең мәтіні арқылы оның болмысын, өнердегі орнын таниды.
Өлеңнен үзінді
Қазақта даңқы шыққан Біржан ақын,
Келтірген сұлу өлең сөздің нарқын.
Сан топта, сан жүйрікпен жарысқанда,
Келмеген қапталына ешкім жақын.Көтеріп көкіректі ырғағанда,
Дауысын шарықтатып, шырқағанда,
Дауысы алты белден естілетін,
Құлаштап домбыраны бұлғағанда.Қазақта кім білмейді Біржан салды,
Ағызған қызыл тілден шекер балды.
Сан ақын жарысқанда талай топта,
Үздік боп, бәйгені ақын Біржан алды.
Біржан Қожағұлұлы туралы дерек
Біржан Қожағұлұлы (1825–1897) — қазақтың атақты халық сазгері, әнші, суырыпсалма ақын. Ол қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы Ғабит Мүсірепов атындағы аумақта, Қожағұл бұрқеуі аталған жерде дүниеге келген. Өмір кешкен өңірі — Көкшетаудың Бурабай өлкесі.
Жеті жасынан Қызылжардағы екі сыныптық орыс мектебінде (приходская школа) оқыған. Жиырма жасынан ән шығара бастаған. Өнерінің қалыптасуына сол өлкенің ақын-күйшілері ықпал етіп, ұстаздық еткен.
Өнер жолы мен ықпалы
- Өмір бойы ел аралап, ән айтып жүргендіктен «Біржан сал» атанған.
- 1865 жылы Абаймен кездесуі өнерінің кемелденуіне әсер еткен; Абай оның талантын жоғары бағалаған.
- Қазақ әншілік өнерін жаңа белеске көтерген.
- Белгілі әндері: «Ақтентек», «Алтын балдақ», «Айтбай», «Көкек».
- Жүйрік атқа арналған туындылары: «Қырғиқөк», «Сұржорға», «Бурылтай».
Ақындық қыры және айтыс дәстүрі
Біржан — дарынды айтыскер ақын. Оның суырыпсалмалығы сол дәуірдің белгілі ақындарымен айтыстарында айқын көрінеді. Әсіресе Сарамен айтысы — қазақ сөз өнеріндегі елеулі оқиғалардың бірі.
Ол шығармаларында сараң байларды, әділетсіз болыстарды және олардың шабармандарын өткір сынап, қоғам мінін тайсалмай бетке айтқан.
Қорытынды ой
Біржан әндері бүгінгі күні де кеңінен орындалады: сахнада шырқалып қана қоймай, көптеген сазгерлік шығармаларға арқау болып келеді. Қысқасы, Біржан — қазақтың халықтық ән өнерінің алыбы.
Оқулықпен жұмыс: ұғымды тереңдету
Мәтінді оқу және мәнерлеп айту
- Өлеңді іштей оқу.
- Мәнерлеп, тізбектей оқу.
- Тапсырмалар арқылы негізгі ойды дәлелдеу.
Негізгі тілдік тапсырмалар
- 1) «Сөздің нарқы» тіркесіндегі нарқы сөзін баламамен ауыстыр: «сөздің құны», «сөздің бағасы».
- 2) «Сал» сөзінің мағынасын анықта: сал — сауықшыл, елден ерекше сән түзейтін, үкілі тақия киіп, ою-өрнекті киім киінетін, әрі әнші, әрі ақын; қасында өнерпаз жастар топ болып жүретін өнерлі жігіт.
- 3) «Сері» ұғымын салыстыр: сері — жүйрік ат, ұшқыр тазы, қыран құс ұстайтын, әрі әнші, әрі ақын; сегіз қырлы, бір сырлы өнерлі жігіт.
- 4) «Ағызған қызыл тілден шекер балды» жолдарының мәні: тапқыр, шешен сөйлеп, сөзін әсерлі жеткізетін, бір ауыз сөзімен елді иландыратын дегенді білдіреді.
Дәптермен жұмыс
«Сал» ұғымының анықтамасын дәптерге түсіріп, мысалдармен бекіту ұсынылады.
Бекіту: сұрақ-жауап және салыстыру
Ал, балалар, бастайық, асықпайық, саспайық.
Не үйреніп, не білдік — соны ортаға салайық.
- Бүгін қандай тақырыппен таныстық?
- Автор кім?
- Біржан кім? Ол қандай ақын?
- Біржан 1865 жылы кіммен кездесті?
- Абай оған қандай баға берді?
- Ол кіммен айтысты?
- Қандай әндерінің атын білеміз?
Венн диаграммасы (идея)
Құрманғазы
- Күйші-сазгер
- Домбыра өнерінің шыңы
Біржан сал
- Әнші-ақын, сазгер
- Халықтық ән өнерінің алыбы
Ортақ бөлікке екі тұлғаның да халық өнерін биікке көтергенін, ұлттық мәдениетке өлшеусіз үлес қосқанын, шығармаларының бүгінге дейін орындалып келе жатқанын енгізуге болады.
Қорытынды және үй тапсырмасы
Қорытынды
Бұл сабақта Сәкен Сейфуллиннің «Біржан» өлеңі арқылы Біржан Қожағұлұлының атақты әнші, сазгер, суырыпсалма ақын екенін таныдық. Халық Біржанды жоғары бағалаған: ақындар оны жырға қосқан, режиссерлер оның өмірі туралы фильм түсірген. Біржан — қазақ тарихында өз орны бар ұлы тұлға әрі халықтық ән өнерінің алыбы.
Үй жұмысы
С. Сейфуллиннің «Біржан» өлеңін мәнерлеп оқу.
Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы, Сам орта мектебі.
Бастауыш сынып мұғалімі: Қойшыбаева Үміт Джаумытбаевна.