Сұмның ырымы жаман, судың шірігі жаман
Биология сабағында халықтық педагогика элементтерін пайдалану
Биология сабақтарында халықтық педагогика элементтерін орынды қолдану — жас жеткіншектерді ұлтын, елін шексіз сүюге тәрбиелейтін ықпалды құралдардың бірі. Оқу-тәрбие үдерісіне қазақ халқының этнопедагогикасын жүйелі әрі мазмұнмен үйлестіре енгізу оқушының дүниетанымын кеңейтіп, туған мәдениетіне құрметін арттырады.
Мәдени мұраны биология мазмұнымен кіріктіру
Қазақ халқының мәдени мұралары — адамзат ойының даналығын, өмірлік тәжірибесін бойына жинаған қазына. Сабақ барысында табиғатты қорғау дәстүрлерін, ұлттық ойындарды, мақал-мәтелдерді, аңыз-әңгімелерді, ұлттық ұғымдарды, киелі сандарды, ырым-тыйымдарды тақырыппен сәйкестендіре қолдану оқушылардың халқына деген сүйіспеншілігін тереңдетеді.
Тұздың маңызы
«Жасуша құрамындағы бейорганикалық заттар» тақырыбын өткенде тұздардың ағза үшін маңызын түсіндіре отырып, қазақ халқының «Тұз — астың атасы» деп тұзды нанмен қатар қастерлегенін айту тиімді.
Су туралы тәрбие
Су ресурстарын құрметтеу мен үнемдеуді түсіндіргенде: «Су ішкен құдығыңа түкірме», «Су — ырыстың көзі, еңбек — кірістің көзі» сияқты нақылдарды байланыстыру оқушы санасына әсер етеді.
Тұзға қатысты ырымдар мен мақал-мәтелдер
Тұзға байланысты ырымдар мен тәжірибелік түсініктер көп: дүниеге келген сәбиді тұзды суға түсіру, тұздың денені ширатып, жараның алдын алуға ықпал ететіні туралы таным, мал індеттерін тұзбен немесе тұз ерітіндісімен емдеу сияқты мысалдар оқушыға жақын әрі есте қалады.
- «Еңбегі — еш, тұзы — сор»
- «Қызды сөкпе, тұзды төкпе»
- «Татар дәм-тұзымыз таусылмасын»
- «Қыз ауыр ма, тұз ауыр ма?» (шығу төркінін талқылау)
Табиғатпен үндес дүниетаным және ғылыми ұғымдар
Көшпелі жұрттың тіршілік болмысы табиғатпен біте қайнасып өрбіді. Ұлы дала жағдайына бейімделген қауым өзі мекендеген кеңістіктің қадір-қасиетін танып, ондағы құбылыстарды уақытпен, мезгілмен, тіршілік ырғағымен салыстырып пайымдауға машықтанған. Сондықтан сабақ мазмұнымен байланыстыра отырып, ата-бабамыздың қоршаған орта туралы түсініктерін оқушыларға таныстыру маңызды.
Тіршіліктің пайда болуы туралы көзқарастар
«Тіршіліктің жер бетінде пайда болуы туралы алғашқы көзқарастар» тақырыбында ежелгі қазақ танымында әлемнің жеке-жеке, ретсіз құбылыстар жиынтығы емес, өзара байланысқан біртұтас жүйе ретінде қарастырылғанын айтуға болады.
Эволюциялық идеялар тарихы
Адамзат дамуына қарай дүниетаным да күрделене түсетіні — табиғат туралы білімдердің қоғам тәжірибесімен сабақтасып өсуінің нәтижесі. Мұны «Эволюциялық идеялардың даму тарихы» тақырыбында нақтылай түсіндіруге болады.
Селекция және тәжірибелік сұрыптау
Тарихи деректер қазақ халқының арғы ұрпақтары тас дәуірінен бері мал шаруашылығы мен егіншілікпен айналысып, жартылай көшпелі өмір салтын ұстанғанын көрсетеді. Тұқымқуалау заңдылықтарын ғылыми тұрғыда білмесе де, оны тұрмыста шебер қолданған: малдың сүтті, етті тұқымын іріктеп, сұрыптау жүргізген. Бұл мазмұн «Селекция» тақырыптарында өте үйлесімді ашылады.
Отқа құрмет, тыйымдар және тәрбиелік мән
«Ертедегі және осы заманғы алғашқы адамдар» тақырыбын өткенде ата-бабаларымыздың отты ерекше қадірлегенін, отты қорлауға болмайтынын әртүрлі тыйымдар арқылы бекіткенін айту орынды. Бұл ұстаным табиғатқа құрмет пен жауапкершілік сезімін қалыптастырады.
- Тыйымдар: отқа түкіруге болмайды; оттан аттауға болмайды; отты кесуге болмайды.
- Ырымдар: нәрестені бесікке бөлерде бесікті отпен аластау; жас келін үйге алғаш кіргенде табалдырықтан аттағанда отқа тағзым ету.
Тұқымқуалаушылық, өзгергіштік және «жеті ата» қағидасы
Тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтарын оқығанда, қазақ қоғамындағы «жеті ата» қағидасын келтіру тәрбиелік әрі ғылыми тұрғыдан маңызды. Жеті атаға жетпей қыз алысып, қыз беріспеуге тыйым салудың түпкі мақсаты — ұрпақ саулығын қадағалау, тұқым қуалайтын дерттердің алдын алу туралы өмірлік пайымға негізделген.
Қорытынды: тиімділігі және күтілетін нәтиже
Халықтық педагогика элементтерін сабақ барысында жүйелі қолданудың тиімділігі жоғары: ол халқымыздың тыныс-тіршілігінің көп қырын қамти отырып, оқушыларды адамгершілікке, имандылыққа тәрбиелейді. Мұндай оқытудың әдіс-тәсілдері есте сақтау қабілетін күшейтіп, жинақылыққа, дәлдікке және шығармашылыққа баулуға көмектеседі.