Қазақша рефераттар

Жансүгіров шығармаларының тілінің лексика - грамматикалық сипаты

Ғылыми жоба жазбасын жүргізудің жолдары

Еліміздің тәуелсіздік алып, өз алдына шаңырақ көтеруі экономиканың, оқу-білімнің, мәдениеттің, әдебиеттің, өнердің және басқа да салалардың өсіп-өркендеуіне кең жол ашты. Жас ұрпақ бойындағы қабілетті байқап, дамыту және оны одан әрі жетілдіруге бағыт беру — бүгінгі күннің өзекті міндеті. Ілгерілеуге бастайтын алғышарттың түйіні әрдайым сапалы білімге келіп тіреледі.

Назар аударатын тұс

Мемлекеттің болашағы — жас ұрпақтың ізденгіштік қасиетін дамыту, оны ғылыми шығармашылыққа бағыттау арқылы айқындалады.

Дарынды балаларды тану, олардың әлеуетін ашу — қоғам дамуына тікелей ықпал ететін мәселе. Осы бағытта Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаев 1996 жылы 24 мамырда дарынды балаларға арналған мектептерді қолдау және дамыту туралы өкім жариялап, сол жылдың 16 қыркүйегінде оны жүзеге асыру туралы үкімет қаулысы қабылданды [1].

Көптеген ғалымдардың пікірінше, бұл бастамаларды іске асырудағы ең тиімді құралдардың бірі — мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетін арттыру. Бұл жұмыс кешенді әрі жүйелі түрде жүргізілгенде әр оқушының бойындағы дарындылықтың айқын қырларын байқап, оны дағдыға айналдыруға мүмкіндік туады. Шығармашылық қабілеттің қалыптасуы оқушының сана-сезімін дамытып, ойландырып, шабыттандырады.

Дарындылық ұғымы және зерттелуі

Қазақ халқының ән-жыры, өлең-күйі, айтысы, мақал-мәтелдері — сезімді оятып, жігер беретін шығармашылықтың, яғни дарындылықтың табиғи бастауы. Дарындылықты зерттеу әлемдік деңгейде де өзектілігін жоғалтпаған тақырып. ХХ ғасырдың басында Г. Айзенк, М. Карне, Р. С. Немов, М. Б. Теплов бастаған зерттеулерді Қазақстанда Қ. Жарықбаев, Ә. Алдамұратов, Ү. Б. Жексенбаева, Ә. О. Алмабаев және басқа ғалымдар жалғастырып келеді.

Анықтама

Психолог Ә. Алдамұратовтың пайымдауынша, дарындылық — адамның белгілі бір іске деген айрықша қабілеттілігі, өмірдің қандай да бір саласында өзін ерекше қырынан көрсетуі.

Қазақстандағы қолдау жүйесі

Қазақстанда дарынды балалардың қабілетін дамытуға арналған мектептер мен орталықтар бұрыннан бар. Олардың қатарында Жәутіков атындағы арнаулы физика-математикалық мектеп, К. Байсейітова және А. Жұбанов атындағы музыкалық мектептер, Қазақ мемлекеттік көркем академиясы жанындағы көркем өнер мектебі және жас таланттарға арналған түрлі үйірмелерді атауға болады.

Дарынды оқушылар көбіне байқаулар мен олимпиадалар арқылы танылады. Дегенмен қазіргі заман бұл жұмысты жүйелеуді және тереңдетуді талап етеді. Соңғы жылдары «Дарын» орталықтары Ақтөбе, Шымкент, Павлодар, Өскемен қалаларында құрылды. Сонымен қатар Өскеменде республикалық эксперименттік алаң жұмыс істейді, ал Атырауда дарынды балаларға арналған мектеп-интернат ашылды.

Ғылыми жоба: жетекшілік, кеңес және тақырып таңдау

Мектеп оқушыларының ғылыми жоба жазуы — елдің болашаққа зор үміт артуымен тығыз байланысты. Оқушыларға жетекшілік ету, кеңес беру, тақырып таңдауда туындайтын қиындықтарды талқылау — тәжірибеде жиі көтерілетін маңызды мәселелердің бірі.

Жиі кездесетін қате

Қазақ тілі мен әдебиетіне қатысты ғылыми жұмыстарда оқушыға тым ауқымды тақырып беріледі. Мұндай тақырып кейде оқушы деңгейінен асып, докторлық диссертацияның мазмұнына ұқсап кетеді.

Мысалы, «С. Торайғыров шығармаларының тілі» тақырыбы мектеп оқушысы үшін аса күрделі болуы мүмкін.

Оқушы мен жетекші ғылыми жоба басталар алдында тақырыпты мұқият таңдауы тиіс. Бұрыннан толық зерттеліп, ғылыми тұрғыдан жан-жақты зерделенген мәселені қайталаудың қажеті әрдайым бола бермейді. Ең бастысы — тақырып оқушының жас ерекшелігіне, тілдік дайындығына және қызығушылығына сай болуы керек.

Шынайылық қағидасы

Тақырып таңдауда шынайылық та маңызды: оқушының мүмкіндігі мен қолжетімді дереккөздер ескерілуі тиіс.

Мысалы, қазақ тілін қиын түсінетін орыс тілді мектептің 5-сынып оқушысына «Орхон–Енисей ескерткіштерінің тілі» сияқты тарихи грамматикаға сүйенетін тақырып беру — жұмыстың мазмұнын да, нәтижесін де әлсіретеді.

Тақырыптың шамадан тыс кең болуы мақсат пен міндеттерді нақтылауды қиындатады, ойдың шашыраңқылығына әкеледі. Сондықтан зерттеу нысанын тарылтып, бір нақты қырын таңдаған дұрыс.

Нақты тақырыпқа үлгі: І. Жансүгіров шығармашылығы

Мысал ретінде І. Жансүгіров шығармашылығына қатысты оқушы жасына лайық, зерттеу нысаны айқын тақырыптарды төмендегідей нақтылауға болады:

  1. 1 І. Жансүгіров шығармалары тілінің лексика-грамматикалық сипаты.
  2. 2 Жансүгіров поэзиясындағы жалпыхалықтық әдеби тілге тән дыбыстық гармония.
  3. 3 Ақын туындыларындағы халықтық ауызекі сөйлеу тілінің көрінісі: жалпыхалықтық және авторлық тұрақты тіркестердің қолданылуы.
  4. 4 І. Жансүгіров поэзиясындағы көнерген сөздер мен этнографизмдердің стильдік мақсатта қолданылуы.
  5. 5 Жалпыхалықтық және авторлық қолданыстағы кейбір морфологиялық тұлғалар мен қос сөздердің стильдік табиғаты.
  6. 6 І. Жансүгіров шығармашылығындағы халықтық және авторлық айшықтар.
  7. 7 Жансүгіров шығармаларында кездесетін троп түрлерінің қызметі.
  8. 8 Ақынның поэтикалық сөз қолданыстары: кейіптеу, символ, гипербола.
  9. 9 Ақынның халықтық шығармаларға тән аллегориялық қалыппен жырлау үрдісі.

Қорытынды ой

Мұндай тақырыптар бір ақын мұрасын зерттеуге бағытталғанымен, нысаны нақты, өлшемі қолжетімді және оқушының жас ерекшелігіне сай. Нәтижесінде ғылыми жоба мазмұнды, жүйелі және шынайы орындалады.