Оқушыларға Қазақстанның пайдалы қазбалары, тау жыныстары туралы түсінік беру
Өзін-өзі танумен интеграцияланған жаратылыстану сабағы (5-сынып)
Бұл сабақта Жердің заттық құрамы, тау жыныстары және пайдалы қазбалар туралы түсінік беріледі. Сонымен қатар «қиянат жасамау» құндылығының мәні ашылып, табиғат ресурстарын ұқыпты әрі жауапкершілікпен пайдалануға баулиды.
Мақсаты
Жердің заттық құрамы мен пайдалы қазбалар туралы білім қалыптастыру және «қиянат жасамау» құндылығы арқылы табиғатқа ізгі қарым-қатынасты орнықтыру.
Сабақ сипаттамасы
- Сабақтың тегі: жаңа сабақ
- Сабақтың түрі: аралас
- Әдістері: сұрақ-жауап, түсіндіру, әңгімелеу
- Көрнекіліктер: тау жыныстарының үлгілері, Қазақстанның физикалық картасы
Міндеттері
- Оқушыларға Қазақстанның пайдалы қазбалары мен тау жыныстары туралы түсінік беру.
- Ой-өрісін дамыту, білім, білік, дағдысын жетілдіру арқылы пәнге қызығушылығын арттыру.
- Әдептілікке, ұқыптылыққа, экологиялық тәлім арқылы адамгершілікке тәрбиелеу; елін-жерін сүюге баулу.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сыныптың дайындығын тексеру, оқу мақсаты мен сабақтың құндылықтық бағытын қысқаша таныстыру.
II. Үй тапсырмасын сұрау және қорытындылау
Терминдерге анықтама беру
Мантия, жер қыртысы, ядро, литосфера, цунами.
Деңгейлік тапсырма
Жер шарының ішкі құрылысының қай қабаты туралы айтылып тұрғанын анықтаңыз: 1) Мантия, 2) Жер қыртысы, 3) Ядро.
- а) Жердің ортасына жақын.
- ә) Қалыңдығы 5–80 км аралығында.
- б) Латын тілінен аударғанда «шапан» деген мағынаны білдіреді.
- в) Температурасы +4000°C–+5000°C-қа жетеді.
- г) Жердің сыртқы қабаты.
- д) Қалыңдығы шамамен 2900 км.
- е) Қатты және қоймалжың заттардан тұрады.
- ж) Материктік және мұхиттық бөліктерден тұрады.
- з) Негізгі элементі — темір.
Сәйкестендіру: «Ойлан да, тап»
Қорытынды сұрақ
Неліктен Жерді тауық жұмыртқасымен салыстырады?
III. Жаңа сабақ
1) Тау жыныстары коллекциясымен жұмыс
«Суреттен (немесе үлгілерден) нені көріп тұрсыңдар?» сұрағы арқылы талқылау ұйымдастырылады.
Мысалдар
Тау жыныстары дегеніміз не?
Тау жыныстары — жер қыртысын қалыптастыратын тығыз және борпылдақ массалардың жиынтығы. Жер қыртысы әртүрлі тау жыныстарынан құрылған және олар үш негізгі типке бөлінеді: магмалық, шөгінді, метаморфты.
Магмалық
Жанартаудың әсерінен пайда болған лаваның суып, біртіндеп қатуынан түзіледі. Мысалдар: гранит, базальт.
Шөгінді
Әртүрлі жағдайларда түзіледі: бұрынғы жыныстардың үгілуінен пайда болған құм, саз сияқты шөгінділерден, сондай-ақ тірі ағзалардың әрекеті нәтижесінде түзілген бор, тас көмір тәрізді қабаттардан қалыптасады.
Метаморфты
Жер қойнауындағы жыныстарға жоғары температура мен қысым әсер еткенде түзіледі. Атауы грек тіліндегі «өзгерген» ұғымымен байланысты.
Пайдалы қазбалар және кен орындары
Жерді қалыптастырушы тау жыныстарын біз көбіне пайдалы қазбалар ретінде танимыз: газ, алтын, көмір, күміс, мұнай, тұз, бор, темір және т.б.
Пайдалы қазбалар топтасып шоғырланған жер кен орны деп аталады. Қазақстандағы ірі кен орындарына Қарағанды көмір алабы, Теңіз мұнай кені, Алтайдағы түсті металдар кен орындары жатады.
Ресурстардың түрлері
- Сарқылмайтын ресурстар: күн сәулесі, жел, судың толысуы.
- Сарқылатын ресурстар: көмір, мұнай.
Қолданылуына қарай
- Жанғыш: мұнай, газ, көмір
- Кенді: темір, мыс, алтын
- Кенсіз: тұз, әктас, фосфорит
- Басқа: бор
Ескерту: Сабақта картадағы шартты белгілермен таныстыру ұсынылады.
Құндылықтық өзек: «Қиянат жасамау»
Пайдалы қазбалар — елдің байлығы, бірақ оларды бейберекет пайдалану табиғатқа зиян келтіреді. «Қиянат жасамау» ұстанымы ресурстарды үнемдеу, қалдықты азайту, өндіріс пен тұтынуда жауапкершілік таныту, туған жерді қорғау сияқты нақты әрекеттер арқылы көрінеді.
Дәптермен жұмыс
Атлас-карта бойынша кен орындарын анықтау және белгілеу. Тапсырма нәтижесінде оқушылар пайдалы қазбалардың географиялық таралуын салыстырып, картадан оқуға дағдыланады.