Әбу Насыр Әл-Фараби

Әл-Фараби алғашқы білімін Отырар медреселерінің бірінде алғанға ұқсайды. Көне деректерде Мәуреннаһрда балаларды түрлі қолөнер мен ғылымға үйрету бес жасынан басталатыны айтылады. Ол кезеңде мұсылман дүниесінің рухани орталығы Месопотамия болғандықтан, ата-анасы жас Әбу Нәсірді Таяу және Орта Шығысқа сапарға дайындаған.

Бағдадқа жетпей тұрып, ол жолай Шаш, Самарқан, Бұхара қалаларына соғып, білімін молықтырған сияқты. Одан әрі Ирандағы Мешһед, Нишапур, Рей, Исфаһан қалаларына барып, жергілікті мәдениетпен танысады да, ақырында Бағдадқа аттанады.

Әл-Фараби Бағдадқа келген кезде мұнда зерделі зерттеулерімен танылған Йуханна бин Хайлан, Әбу Башр Матта, Әбу Бәкір бин Сираж сияқты ғалымдар өмір сүріп жатқан еді.

• Йуханна бин Хайланнан — медицина мен логиканы үйренеді.
• Әбу Башр Маттадан — жаратылыстану ғылымдарын және грек тілін меңгереді.
• Әбу Бәкір бин Сираждан — астрономияны үйренеді; ал логикадан оған өзі дәріс бергені де айтылады.

Ибн Халликан деректерінде Бағдадта логикадан дәріс оқыған, Аристотель ілімін түсіндіруде, әсіресе логика саласында танылған Әбу Бишр бин Йунис туралы да айтылады.

Әл-Фараби Бағдадта ұзақ тұрақтамай, Ирактың оңтүстігіндегі Харранға барып бірер жыл дәріс алады, кейін Бағдадқа қайта оралып, бар ынта-жігерін фәлсафаны зерттеуге арнайды.

Әл-Фараби — өздігінен оқып жетілген ғалым. Ол грек ғылымын, әсіресе Аристотель еңбектерін ерекше ынтамен зерделеген. Ибн Халликанның айтуынша, ол Аристотельдің «Метафизикасын» қырық рет, «Жан туралы» еңбегін жүз рет, ал «Риторикасын» екі жүз рет оқып шыққан деген дерек бар.

Орта ғасыр тарихшылары оның қарапайым, қанағатшыл, жұпыны киініп, той-думаннан бойын аулақ ұстағанын жазады. Күндіз ол көбіне бақта күзетшілік етіп, тапқан қаржысына алған шырақтың жарығымен түнде кітап оқығаны айтылады.

Әл-Фараби алдымен фәлсафашы ретінде танылды. Ол Аристотельдің «Категориялар», «Бірінші және екінші аналитика» секілді еңбектеріне түсіндірмелер жазған. Сонымен қатар өз дәуірі үшін тың ойларды ұсынған көптеген трактаттар қалдырды.

Бұл еңбектерінде ол дүние, қоғам, мемлекет және адамдардың өзара қарым-қатынасы туралы пайымдарын жүйелейді. Орта ғасырдың өзінде-ақ қанаусыз, зорлықсыз бақытты қоғам орнату жөнінде батыл тұжырымдар жасағаны айтылады. Мұндай қоғамның қалыптасуын ол мемлекет басшысының ақылы, білімі және адамгершілігімен байланыстырған.

Әл-Фараби фәлсафа мен логика салаларының іргетасын қайта қалап, әр ғылымның мәнін айқындауға, мазмұнын жіктеуге ұмтылды. Ол әуез (музыка) туралы күрделі зерттеулер жүргізіп, математикада ірі жаңалықтар ашқан, астрономия бойынша кесек еңбектер қалдырған, физикада тың ойлар ұсынған.

Жаратылыстанудың медицина, химия, минералогия сияқты маңызды салаларына қатысты да еңбектері бар. Көне грек ойшылдарының озық қағидаларын талдап, оларды исламдық ғылыми ортаға бейімдеп түсіндірген.

Әл-Фараби жиһанкездікті ұнатқан: Бағдадтан кейін Шамға келіп, ұзақ аялдамай Мысырға сапар шегеді. Оның Мысырға баруы 935–946 жылдары билік құрған Мұхаммад ибн Тұғұж әл-Ихшид дәуірімен тұспа-тұс келеді. Әл-Ихшидтің өзі де түркілердің әскери әулетінен шыққан деген дерек бар.

Әл-Фараби өмірінің соңғы жылдарын Шамның Халаб қаласында өткізеді. Бұл жердің әміршісі Сайф ад-Даула сарайында тұрғаны, кей деректерде оның дәрігері болғаны айтылады.

Сайф ад-Даула өз сарайына заманының дарындыларын жинай білген. Солардың бірі — араб поэзиясының классигі, жауынгер ақын әл-Мутанабби. Зерттеушілердің айтуынша, әл-Мутанабби Халабта әл-Фарабимен бірер жыл қатар өмір сүрген.

Сарайда бақталастық күшейіп, өсек көбейеді. Бір жолы парсы текті әдебиетші Ибн Халуайхпен дау туып, әл-Мутанабби ауыр қорлық көреді; әміршінің үнсіз қалуы жағдайды ушықтырады. Бұл оқиға әл-Фарабидің де көңілін қалдырып, ақыры ол сарайдан кетуге бел байлайды деген дерек айтылады.

Әбу Нәсір әл-Фараби 950 жылы қайтыс болған. Деректерде екі түрлі нұсқа кездеседі: бірі — оның Шамда дүние салғанын айтады; екіншісі — Асқаланға қарай жол жүргенде қарақшылар қолынан қаза тапқанын баяндайды. Соңғы нұсқада Сайф ад-Даула қарақшыларды тауып, жазалағаны да айтылады.

Бір қызығы, арада жылдар өткен соң әл-Мутанаббидің де жол торыған қарақшылар қолынан қаза тапқаны туралы шежірелік дерек бар.

1944 жылы Каирде әдебиетші ғалым Аббас Махмуд әл-Аккадтың «Әл-Фарабиани» атты зерттеуі жарық көріп, онда әл-Фарабидің фәлсафалық толғауларымен қатар поэзияға да жақын болғаны сөз болады. Зерттеуде Сайф ад-Дауланың сарайындағы мүшайраларға әл-Фарабидің жиі қатысып, әміршінің жанында отыратыны атап өтіледі.

Бұл жолдардан тіршілікті терең толғаған, болашаққа үміт артқан ой иесінің мінезі аңғарылады. Деректерде оның қанағатшылдығы ерекше сипатталады: Сайф ад-Даула жіберіп тұрған төрт дирһемнің ең зәруін ғана пайдаланып, қалғанын мұқтаждарға үлестіріп отырғаны айтылады. Сондай-ақ әл-Аккад әл-Фарабидің өлеңді араб тілінен бөлек парсыша да жазғанын атап өтеді.

Әл-Фарабидің «Өлең туралы трактат» жазғаны белгілі. Неміс шығыстанушысы Морис Штейншейдер бұл жайлы еңбектерінде атап көрсетсе, ағылшын арабисі Д.С. Марголиус трактаттың жоғалып кеткеніне қынжылыс білдірген.

Кейінгі мәліметтерде арабист Артур Дж. Арберридің 1936 жылы Үндістан сапарында ұлттық кітапханадан әл-Фарабидің осы трактаты табылғанын хабарлағаны айтылады. Қолжазба көшірмесі XVII ғасырға жататыны және Үнді ұлттық кітапханасында сақтаулы екені көрсетіледі.

Әл-Фараби шығармаларының басым бөлігі әлі күнге дейін толық аударылып, жүйелі зерттеліп біткен жоқ. Әсіресе астрономия, логика және әуез туралы еңбектері терең талдауды қажет етеді. Оның көптеген туындылары әлем кітапханаларында сақтаулы болуы мүмкін, бірақ бізге беймәлім күйде қалып отыр.

Сондықтан мұраны іздестіру, ғылыми айналымға түсіру және халық игілігіне айналдыру — болашақтың маңызды міндеттерінің бірі.