Қарға - торғайлар отрядына жататын құс
Күздің салқыны сезіле бастады. Құстардың көбі жылы жаққа қайтқанда, қарғалар келді. Ащы дауысы ма, әлде сыртқы тұрқы ма — әйтеуір көп адам қарғаға қатысты жағымсыз пікірде. Мен де күні бүгінге дейін оны сүйкімсіз құсқа балап, “боққа құмар” деп келіппін.
Бірақ биыл “Қарқылдаңдар, қарғалар, сирақтарыңды ұрайын!” деп әндетіп айта алмадым. Өйткені бұл дүниеде ешкім де, ешнәрсе де себепсіз әрі мақсатсыз жаратылмаған. Он сегіз мың ғаламның баршасы адам үшін пайда болып, адамға қызмет ету жолында тіршілік кешеді. Соның бір айғағы ретінде құстар туралы жалықпай айтуға болады.
Құстар әлемі — жұмбақ жаратылыс
Құстар әлемі — құпияға толы. Кейбір түрлері күні бүгінге дейін орнитологтардың өзін таңғалдырады, тіпті бұрын кездеспеген жаңа құстар да табылып жатыр. Әлі шешілмеген сыр қаншама — ол жағы бір Құдайға ғана аян. Жаңалық ашуға құмар ғалымдарға құстың өзі-ақ “Жаратушының құдіретін таны, соны зертте” деп тұрғандай.
Назар — қарғаға
Осы көптүрліліктің ішінде бұл жолы қарғаға ғана тоқталайық. Қарға — торғайтәрізділер отрядына жататын құс. Біздің елдің барлық аймағында кездеседі. Оның 6 туысы, 13 түрі бар. Салмағы 1,5 кг-ға дейін жетеді.
Құрандағы ишара: алғашқы үлгі
Әуелі Құран-Кәрімге жүгінейік. Қарға туралы “Әл-Мәида” сүресінің 27–32-аяттарында ишара бар. Бұл оқиға баршамызға мәлім: Қабыл мен Абыл — Адам атаның екі ұлы. Мұсылман аңыздарында Қабылдың үлкені, Абылдың кішісі екені айтылады. Ағасы диқаншылықпен айналысса, інісі мал бағуды кәсіп еткен.
Екеуі Аллаға құрбандық әкелгенде, Қабылдың сапасыз бидайы қабыл болмай, Абылдың семіз қошқары қабыл етіледі. Қызғанышы қозып, Қабыл інісін өлтіреді. Бұл — адамзат тарихындағы алғашқы кісі өлтіру қылмысы.
Негізгі түйін
Аңыз желісінде адам баласы жерлеудің жолын қарғаның әрекетінен көріп, үйренгені айтылады: өлікті көміп жатқан қарғаны көрген соң жерлеу дәстүрі қалыптасқан. Сөйтіп қарға адамға алғашқы үлгіні көрсеткен.
“Қарға, қарға, қарғалар, қар үстінде жорғалар. Боран соқса қар болар, бұтаға келіп қорғалар” деген өлең жолдары, бәлкім, сол көне замандардан қалған шығар.
Мақал-мәтел мен ырымдағы орны
Қарғаға қатысты мақал-мәтел, наным-сенім көп. Басқа халықтардың фольклоры мен этнографиясынан мысал келтіріп, әпсана-әңгімелерді тізіп шығу — ұзақ шаруа. Қарғаны кие тұтып, тотем санаған ел бұрын да болған, қазір де бар.
“Қарға қарғаның көзін шұқымайды”
Мұның өзінде үлкен өнеге бар: татулыққа, бірлікке үндеген ишара секілді.
“Қарға баласын аппағым дер”
Мұнда ананың баласына деген мейірімі мен махаббаты айқын көрінеді.
“Күн қаңтарда — қарға адым”
Ұзындық өлшемі ретінде өзге құстың емес, қарғаның адымы аталуын қыстың қаттылығымен байланыстыруға болады.
“Қарға тамырлы қазақпыз”
Мұнда қарғаның “тамыры” терең, тұқымы көп, ғұмыры ұзақ деген танымның ізі жатқандай.
Ырым
“Есік алдында қарға қарқылдаса, қонақ келеді” деген ырым да бар. Қонақжай халық үшін қарға “құтты құс” саналғаны ма — кім білсін. Қазбалай берсек, мұндай мысал аз емес.
Қарғаның қабілеті: ақыл, айла, тосын деректер
Бәрін айт та, бірін айт: қарғаның ерекше қабілетіне мән беру керек. Оның ақылы асқан, ой өрісі дамыған құс екенін ғалымдар тәжірибе арқылы талай рет байқаған. Айласы да аз емес.
Дегенмен қарғаның қасиетіне қатысты дәлелі күмәнді, даулы айтылатын тұстар да бар. Мәселен, “құстар арасында алғаш болып қарға ‘Алла’ деп сөйледі, құдды намаз оқып тұрғандай” деген дерек былтыр Қарағанды мен Маңғыстауда тіркелгені айтылады.
“Ораза ұстайды” деген әңгіме
Тағы бір қызық пайым бар: жаз айларында, әсіресе “қырық күн шілдеде”, қарғалар қырық күн бойы нәр татпайды деседі. “Сонда шөлдемей ме?” деген сұраққа берілетін жауап та бар: олар өзен жағасын паналап, ауыздарын аңқита ашып, ағып жатқан судың ылғалынан нәр алады-мыс.
Айтуынша, осылайша ашығу арқылы “тазаланып”, ұзақ өмір сүреді, тіпті қарғаның ғұмыры шамамен 300 жыл болады дейтін пікірлер айтылады.
Көне тарихқа көз жүгіртсек, Мұса, Дәуіт, Иса, Мұхаммед пайғамбарлар, сондай-ақ Будда, Пифагор, Ганди секілді әйгілі тұлғалар қырық күн ашыққан деген мәліметтер келтіріледі. Осы қатарға қарғаны қосу — авторлық пайым деңгейіндегі тосын салыстыру. Дегенмен қарғаны басқа құстармен салыстырғанда “иманы кәміл” деу — мәтіндегі негізгі әсерлі ойдың бірі.
“Піл” сүресі және Қағбаны қорғаған құстар
Құран-Кәрімдегі тағы бір оқиға еске алынады. “Піл” сүресінде Қағбаны қиратуға келген қалың әскерге қарсы аспанды қара бұлттай қаптаған құстар тобы пайда болып, төбеден тас жаудырып, жауды қырғынға ұшыратып, Қағбаны қорғап қалғаны баяндалады. Бұл — тарихта “Піл жылы” деген атпен белгілі, 570 жылы болған оқиға.
Кейбір тарихшылар әлгі құстар тобы қарға болуы мүмкін деп топшылайды. Алайда бұл — болжам ғана: аятта құстың түрі нақты “қарға” деп аталмайды. Соған қарамастан, Алланы зікір ететін, иманға жақын деп қабылданатын қарғаның мұндай оқиғада аталуы мүмкін деген ой мәтіннің өзегін тереңдете түседі.
Қорытынды ой
Қарғаның қасиеті туралы менің азды-көпті білетінім осы. Әуелде сүйкімсіз көрінген құсқа бір сәт өзгеше көзбен қарасаң, оның айналасындағы таным, ишара, аңыз бен байқау — адамды ойға жетелейді.
(Асылбек Жаңбырбай)