Ұлы Дала еліХАЛЫҚ ӨЛШЕМДЕРІӘлбетте, халық өлшемдері ұлт мәдениеті һәм этнографиясының қызықты салаларының бірі болып саналады
Халық өлшемдері: тұрмыс дәлдігі мен мәдени код
«Халық айтса, қалып айтпайды» деген сөз бекер емес. Халық өлшемдері — ата-бабаларымыздың бірнеше ғасыр бойы тәжірибеде қолданып, өмір салтына лайықтап жүйелеген өлшеу тәсілдері. Олар тек сандық ұғым ғана емес, тілдік бейнелеу, теңеу және таныммен бірге өрілген мәдени құбылыс.
Ірі топтастыру
Халық өлшемдерін негізінен салмақ, көлем, уақыт пен мезгіл, сондай-ақ ұзындық, қашықтық, қалыңдық сияқты өлшемдерге бөлуге болады.
Тілдік қыр
«Салмағынан жер ойылғандай», «түйеге жүк болғандай» тәрізді тіркестер ауыр-жеңілді нақтылаумен қатар, сөйлеу мәдениетін де байытқан.
Салмақ өлшемдері
Дәстүрлі ортада салмақты шамалап қана емес, қалыптасқан атаулы өлшемдер арқылы да есептеген. Ең жиі қолданылғандары төмендегідей:
| Өлшем атауы | Шамасы |
|---|---|
| Мысқал | шамамен 1 г |
| Қадақ | шамамен 750 г |
| Келі | 1 кг |
| Пұт | шамамен 16 кг |
| Батпан | шамамен 100 кг |
Бейнелі қолданыс
Салмақты сипаттауда «ауыр», «жеңіл» деген бағалау сөздерімен қатар, әсерлі теңеулер де кең қолданылған.
Көлем және мөлшер өлшемдері
Көлем өлшемдері заттың немесе малдың саны мен мөлшерін, аумағын шамамен белгілеуге қызмет еткен. Күнделікті тіршілікте қолданылған атаулар өте көп.
Ұсақ мөлшер
бір шымшым, бір шөкім, бір уыс, қос уыс, бір қасық, бір тамшы, бір түйір
Тұрмыстық көлем
бір тілім (нан), бір табақ, бір қап, бір шелек, бір қарын, бір қалта, бір сандық
Қамту/сыйым
бір құшақ, бір қолтық, бір шүйке, бір арқа, бір шана, бір арба
Мал санына қатысты
Малдың саны мен көлемі де шамамен ажыратылған: бір отар, бір қора, бір табын, бір үйір, сондай-ақ он шақты, жиырма шақты сияқты жуық межелер.
Теңеу арқылы мөлшерлеу
Көлем мен аумақты бейнелеуде бармақтай, шынашақтай, жұдырықтай, құмалақтай, етектей, алақандай сияқты теңеулер қолданылған. Сұйық заттарға қатысты «мөлшер» сөзі жиі айтылып, шамалап есеп жүргізілген.
Қалыңдық өлшемдері
Халық қалыңдықты да атаулы межелермен ажыратқан. Бұл, әсіресе, жылқы қазысының жұқа-қалыңын сипаттауда жиі ұшырасады.
Жұқа қабат (шамамен)
бұлт, пышақ сырты, қылыш сырты — шамамен 3–5 мм.
Саусаққа негізделген өлшем
шынашақ, елі, бармақ — шамамен 1–2,5 см; екі елі; сере, табан — шамамен 7–10 см.
Көп жағдайда өзге заттардың қалыңдығы елімен, яғни саусақ қырымен өлшеніп, «елі» деп аталған.
Ұзындық және қашықтық өлшемдері
Ұзындық пен қашықтық — мәні бөлек екі ұғым. Ұзындық көбіне заттың (таяқ, арқан т.б.) өлшемін нақтыласа, қашықтық ауыл-аралық жерді шамалауға арналған.
Ұзындық өлшемдері
- екі елі, үш елі…
- тұтам
- сынық сүйем (шамамен 14–15 см)
- сүйем (шамамен 17–18 см)
- қарыс, кере қарыс (шамамен 20–22 см)
- кез (шамамен 50 см), аршын (шамамен 75 см)
- құлаш (шамамен 1,80–2 м)
Сондай-ақ «балтасап», «кебіс басындай» тәрізді бейнелі өлшем атаулары да кездеседі.
Қашықтық өлшемдері
- адым (қадам) — шамамен 1 м
- таяқ тастам — шамамен 10–15 м
- «әй» дейтін жер — шамамен 100 м
- дауыс жететін жер — шамамен 250–300 м
- шақырым — 1 км
- «иек астында», «бір төбе астында» — шамамен 4–5 км
- қозы көш жер — шамамен 5–6 км
- көз ұшында — шамамен 6–7 км
- тай шаптырым — шамамен 4–5 км
- құнан шаптырым — шамамен 8–10 км
- ат шаптырым — шамамен 25–30 км
- бір күндік жер, айшылық жол
Бұл межелер бүгінгі күні де ауыл ішінде жиі айтылады.
Тереңдік пен биіктік
Ел ішінде тереңдік пен биіктік те тұрмыстық тілмен өлшенген: терең, тайыз, биік, аласа. Маңыздысы — бұл өлшемдер бірінің орнына бірі жүрмейді, әрқайсысының қолданылу аясы бөлек.
Ауа райы мен температураны бағалау
Халық тәжірибесінде ауа райын бақылау, ыстық-суықты ажырату және оған сәйкес әрекет ету үшін де тұрақты атаулар жүйесі қалыптасқан.
Жылы мен ыстықтың реңктері
қанжылым, жылы, ыстық, қапырық, «қайнап тұр», «күйіп тұр», «аспан айналып жерге түскендей», «ми қайнататын ыстық» сияқты тіркестер жазғы аптапты дәл бейнелейді.
Салқын мен аяздың деңгейлері
шуақ, май тоңғысыз, «шыбынсыз жаз», салқын, суық, аяз, үскірік, «бет қаратпас аяз», «түкірік жерге түспейтін аяз» сияқты теңеулер қыстың қаталдығын межелейді.
Құқықтағы құн мен айып өлшемі (Жеті жарғы)
ХХ ғасырдың басына дейін ел ішінде XVIII ғасырда Әз-Тәуке хан тұсында жасалған әйгілі «Жеті жарғы» заңдары құқықтық негізде шығын мен құн мөлшерін де белгіледі. Дау-жанжал немесе ұрыс кезінде адам өлімі мен дене жарақатына сай айып пен құн өлшемдері бекітілді.
Мысалдар
- Ер адамның құны — 100 жылқы.
- Біреудің белін сындырса — толық адам құнын төлеген.
- Бір көзін шығарса — адамның жарты құнын төлеген.
- Төбелесте бас бармақ сынса — 100 қой, шынашақ сынса — 20 қой.
- Дене зақымынан бала өлі туса: 5 айлық бала үшін — 5 ат; 5 айдан 9 айға дейін — әр айға бір түйе.
Теңестірілген қатынас
Осы құқықтық тәжірибеде 100 түйе — 300 атқа немесе 1000 қойға теңестірілген. Бұл мөлшерлердің әлеуметтік әрі мемлекеттік мәні зор болған.
Сауда және айырбас тәжірибесі
Саудада да әр заттың, малдың құнын белгілеудің орайлы жолдары табылған. Ақшалай саудада тиын мен теңге, алтын-күміс жамбы (қойтұяқ, тайтұяқ) сияқты құнды металдар қолданылған.
Айырбас үлгілері (шамамен)
- түйе — құлынды биеге;
- бие — бұзаулы сиырға;
- сиыр — тай, құнанға;
- тай — 3–4 қойға.
Кесімді өлшем қағидасы
Мал мен бұйым саудасында әр затқа лайық «кесімді» өлшемдер мен келісімдік межелер болған. Бұл — халық өлшемдерінің өмірдің әр саласына сіңгенін көрсететін айқын дәлел.
Қорытынды
Халық өлшемдері — тұрмыстық қажеттіліктен туған тәжірибе ғана емес, ұлттың ойлау жүйесі мен тілдік қорын айқындайтын мәдени мұра. Оның салмақтан бастап қашықтыққа, ауа райынан құқықтық құнға дейінгі қырлары бүгінгі күнге дейін танымдық мәнін жоғалтқан жоқ.
Әзірлеген: Бегімхан Керімханұлы
Қазақстан Журналистер одағының мүшесі