Мүшелер мен мүшелер жүйесі Ағза - біртұтас тіршілік иесі
Ішкі мүшелердің топографиясы: мүшелер мен мүшелер жүйесі
Адам ағзасы — біртұтас тіршілік иесі. Әртүрлі ұлпалар өзара бірігіп, мүшелерді түзеді; ал мүшелер өзара байланысып, мүшелер жүйесін құрайды. Бұл сабақта ішкі мүшелердің орналасу аймақтары, мүшелердің ұлпалық құрамы және ағзаның тұтастығын қамтамасыз ететін реттелу жолдары қарастырылады.
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: мүшелер жүйесі туралы түсінік қалыптастыру.
- Дамытушылық: есте сақтау мен ойлау қабілеттерін дамыту.
- Тәрбиелік: ұқыптылыққа, тазалыққа баулу және дүниетанымды кеңейту.
Сабақтың форматы
- Түрі
- Дәстүрлі
- Типі
- Аралас
- Әдісі
- Түсіндірмелі-көрнекілік, сұрақ-жауап
Көрнекілік
Бұлшықет және жүйке ұлпаларының құрылысы (сызба, кесте, үлгі).
Негізгі идея: әрбір мүше барлық ұлпалардан тұрады, бірақ олардың біреуі басым болып, мүшенің қызметін айқындайды.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Оқушыларды түгендеу.
- Сынып тазалығына көңіл бөлу.
II. Үй тапсырмасын тексеру
- Адам туралы қандай ғылымдар бар?
- Физиология қандай ғылым?
- Салауатты өмір салты дегеніміз не?
III. Жаңа сабақ
Негізгі ұғымдар
Ағза — біртұтас тіршілік иесі.
Мүше — белгілі пішіні, құрылысы және орналасу орны бар, бір немесе бірнеше қызмет атқаратын дене бөлігі.
Ішкі мүшелер — ағзаның ішкі қуыстарында (кеуде, құрсақ, жамбас) орналасқан мүшелер.
Мүшелер жүйесі — шығу тегі, құрылысы және қызметі ұқсас әрі өзара байланысты мүшелердің жиынтығы.
Ұлпалар және олардың рөлі
- Дәнекер ұлпа — ағзаның ішкі ортасын түзеді.
- Эпителий ұлпа — асқорыту және тыныс алу мүшелерінің кілегейлі қабықшасын түзеді.
- Бұлшықет ұлпасы — өңеш, ішек және қуық қабырғаларын құрайды.
- Жүйке ұлпасы — ми мен жұлынды, жүйкелер мен жүйке түйіндерін түзеді.
Ескерту: әрбір мүшеде барлық ұлпалар кездеседі, алайда қызметін айқындайтын басым ұлпа болады.
Адам ағзасындағы мүшелер жүйелері
Қызметі өзара байланысты мүшелер бірігіп, мүшелер жүйесін түзеді. Төменде адам ағзасындағы негізгі жүйелер берілген:
1) Эндокриндік жүйе
Гормондар арқылы ағзадағы үдерістерді реттейді. Мүшелер қызметінің гормондармен реттелуі гуморальдық реттелу деп аталады.
2) Жүйке жүйесі
Барлық мүшелер мен жүйелерді біртұтас етіп біріктіріп, олардың жұмысын үйлестіреді және реттейді.
3) Сезім мүшелері (сенсорлық жүйе)
Сыртқы ортадан тітіркендіргіштерді қабылдап, оларға жауап реакциясын қамтамасыз етеді.
4) Тірек-қимыл жүйесі
Қаңқа мен бұлшықеттерден тұрады. Тіректік, қозғалыстық және қорғаныштық қызмет атқарады.
5) Жүрек-қантамырлар жүйесі
Жүрек пен қантамырлар арқылы ағзада қанайналымды қамтамасыз етеді.
6) Тыныс алу жүйесі
Мұрын қуысы, жұтқыншақ, көмекей, кеңірдек, ауатамырлар және өкпе арқылы қан мен сыртқы орта арасындағы газ алмасуға қатысады.
7) Асқорыту жүйесі
Тағамның қорытылуы мен сіңірілуін қамтамасыз ететін мүшелердің жиынтығы.
8) Зәр шығару жүйесі
Зат алмасу нәтижесінде түзілген өнімдерді (несеп, артық тұздар) ағзадан сыртқа шығарады.
9) Жыныс жүйесі
Ұрпақ жалғастыруды қамтамасыз етеді.
Ағзаның біртұтастығы және реттелуі
Адам денесіндегі барлық мүшелер жүйесі өзара тығыз байланысып, біртұтас ағзаны құрайды. Әсіресе жүйке жүйесі мен эндокриндік жүйе үйлесімді жұмыс істеп, жүйке-гуморальдық реттелуді қамтамасыз етеді:
- Жүйке жүйесі — ақпаратты жеткізіп, мүшелердің қызметін жедел реттейді.
- Эндокриндік жүйе — гормондарды бөледі, олар қан арқылы бүкіл ағзаға таралады.
Барлық жүйелердің жұмысы үйлесімді болғандықтан, ағза біртұтас тіршілік иесі деп аталады.
IV. Қорытынды
Ағза — біртұтас тіршілік иесі. Әртүрлі ұлпалар бірігіп мүшені түзеді, ал мүшелер қызметтік байланыс арқылы мүшелер жүйесіне бірігеді. Мүше — белгілі пішіні, құрылысы және орналасу орны бар, бір немесе бірнеше қызмет атқаратын дене бөлігі.
V. Бекіту сұрақтары
- Бұлшықет ұлпасының қандай топтары бар?
- Миофибрилла деген не?
- Жүйке ұлпасына тән қасиеттерді атаңдар.
VI. Бағалау
Оқушылардың жауаптары, белсенділігі және тапсырмаларды орындау сапасы бойынша бағалау жүргізіледі.
VII. Үй тапсырмасы
Оқу және қайталау: төмендегі тақырыптар бойынша қысқаша конспект дайындау.
Адам және жасуша негіздері
- Адам туралы ғылымдар.
- Жасуша және оның құрылысы. Жасуша органоидтары.
- Жасушаның химиялық құрамы: су, минералды тұздар.
- Органикалық заттар: нәруыздар, майлар, көмірсулар, нуклеин қышқылдары.
- Жасушалардың тіршілік әрекеттері: бөліну, өсу, даму, мамандану.
- Тітіркенгіштік және қозғыштық қасиеттер.
- Адамның негізгі ұлпалары.
Реттелу: эндокриндік және жүйке жүйелері
- Ішкі, сыртқы және аралас секреция бездері. Эндокриндік жүйе.
- Қалқанша без және оның гормондарының қызметі.
- Ұйқы безі: инсулиннің қандағы глюкозаны реттеудегі рөлі. Қантты диабет.
- Жүйке жүйесінің маңызы, құрылысы және қызметі.
- Жұлын: рефлекстік және өткізгіштік қызметі.
- Ми: бөлімдері, құрылысы мен қызметі. Қыртыс аймақтары.
- Вегетативті жүйке жүйесі: симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдер.
- Гуморальдық реттелу.
Сезім мүшелері
- Сезім мүшелері және анализаторлар туралы түсінік.
- Көру мүшесі: көздің құрылысы мен қызметі. Көру анализаторы.
- Есту мүшесі және есту анализаторы.
- Тепе-теңдік мүшелері: вестибулярлық аппарат.
- Сипап сезу, иіс сезу, дәм сезу мүшелері және олардың анализаторлары.
Тірек-қимыл жүйесі
- Сүйектер, бұлшықеттер, сіңірлер — тірек-қимыл жүйесінің құрамдас бөліктері.
- Сүйектің құрамы, құрылысы, пішіндері және қызметі. Сүйектің ішкі құрылысы.
- Қаңқа бөлімдері: бассүйек, тұлға, иық және жамбас белдеуі, қол-аяқ қаңқасы. Омыртқа жотасының бөлімдері.
- Алғашқы жәрдем: сіңір созылу, буын шығу, сүйек сыну жағдайлары.
- Бұлшықет: типтері, құрылысы, маңызы. Қозғалыстың реттелуі.
- Дене сымбаты бұзылыстары мен жалпақтабандылықтың алдын алу. Гиподинамияның салдары.
Ішкі орта және қанайналым
- Қан, ұлпа сұйықтығы және лимфа — ағзаның ішкі ортасының құрамбөліктері.
- Қанның ұюы: тромбоциттердің рөлі.
- Эритроциттер: оттек пен көмірқышқыл газын тасымалдау. Гемоглобиннің рөлі.
- Артериялық және веналық қан.
- Лейкоциттер: құрылысы мен қызметі. Иммунитет. Иммундық жүйе мүшелері.
- Жұқпалы аурулар: микробтар мен вирустардың рөлі.
- Қан топтары және қан құю.
- Жүрек құрылысы: жүрекшелер мен қарыншалардың рөлі.
- Қанайналымның үлкен және кіші шеңберлері. Лимфаайналым.
- Жүрек-қантамыр жүйесінің реттелуі. Жүрек жұмысының автоматизмі.
Тыныс алу
- Тыныс алудың маңызы. Тыныс алу мүшелері.
- Өкпенің құрылысы және қызметі. Өкпеде және ұлпаларда газ алмасу.
- Тыныс алу қозғалыстары және олардың реттелуі. Тыныс алу орталығы.
- Тыныс алу мүшелерінің аурулары.
Асқорыту және тамақтану
- Тамақтанудың маңызы. Тағамдық өнімдер және қоректік заттар.
- Асқорытудың маңызы. Асқорыту жүйесі.
- Астың ауыз қуысында қорытылуы. Тістің құрылысы, қызметі және күтімі. Сілекейдің маңызы.
- Астың асқазанда қорытылуы: асқазан сөлі ферменттерінің нәруыздарға әсері.
- Ұлтабарда қорытылу: ұйқыбез сөлі мен өттің әсері.
- Ішек сөлінің әсері. Қорытылу және сіңірілу.
- Асқорыту мүшелерінің жұқпалы аурулары және алдын алу. Тағамнан улану: алғашқы көмек.
- Қоректік заттардың маңызы: өсу, құрылымды қалпына келтіру және энергия жинақтау.
- Тамақтану мөлшері және энергия жұмсаумен байланысы. Қоректік заттардың энергия сыйымдылығы.
- Витаминдер және олардың маңызы. Майда және суда еритін витаминдер.
Зәр шығару, тері және көбею
- Зәр шығарудың маңызы. Зәр шығару мүшелері. Бүйректің құрылысы. Нефрондар.
- Бүйрек ауруларының алдын алу.
- Терінің тосқауылдық рөлі. Терінің құрылысы. Тері аурулары.
- Көбеюдің маңызы. Көбею мүшелерінің құрылысы мен қызметі.
- Жыныстық жетілу: бозбалалар мен бойжеткен қыздар.
- Ұрықтану. Жүктілік. Ұрықтың жатыр ішінде дамуы.
- Тұқым қуалайтын және туа біткен аурулар. Темекі, алкоголь, есірткінің зияны.
Жоғары жүйке әрекеті және мінез-құлық
- Мінез-құлықтың туа біткен және жүре пайда болған формалары.
- Шартты және шартсыз тежелу.
- Адамның жоғары жүйке әрекетінің ерекшеліктері.
- Адамның іс-әрекеті — аса маңызды экологиялық фактор.
- Еңбек пен мәдениет — адамзаттың негізгі жетістіктері.
- Жігерлік процестер. Еріктің сапалары.
- Сезім және сезімталдық реакциялар.
- Зейін: ерікті және еріксіз. Зейіннің ауытқуы.