Орыс тіліне аударылған шығарма орыс әдебиетінің туындысы
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Бекарыстан би ауылы, №24 орта мектебінің орыс тілі және әдебиеті пәні мұғалімі
Қазанбай Ғалия Тілектесқызы
Аударма — халықтарды жақындастыратын дәнекер
Аударма — халық пен халықты, тіл мен тілді, әдебиет пен әдебиетті қауыштыратын көпір. Ол тек өмірді танытатын, білім тарататын, тәрбие беретін құрал ғана емес, сонымен бірге ұлттар арасындағы экономикалық, әлеуметтік, рухани және ғылыми қарым-қатынастың, тәлім-тәрбие алмасудың маңызды үлгісі.
Бүгінде халықтардың достық байланысын нығайтуда, бір-біріне етене жақындасуында аударма шығармалардың орны ерекше.
Аударма — бір тілдегі ойды (ауызша не жазбаша) екінші тілде жеткізу.
Әртүрлі тілдер қалыптасқан сәттен бастап-ақ адамдардың бір-бірін түсіну қажеттілігі аударманы өмірге әкелді. Ғалымдар бұл құбылыстың тамыры адамзат қауымының алғашқы даму дәуірімен, яғни тілдің пайда болуымен сабақтас екенін айтады.
Аударманың негізгі түрлері
1) Ауызша аударма
Сөйленген сөздер, баяндамалар ілеспе немесе кезекші түрде ауызша аударылады. Шетелден келген ресми өкілдер мен қонақтардың пікір алмасуына аудармашылар көмектеседі. Революцияға дейін қазақ даласында орыс әкімшілігінің жанында жүретін аудармашылар — тілмаштар болған.
2) Жазбаша аударма
Хат-хабар, ресми құжаттар, ғылыми және көркем шығармалар жазбаша түрде аударылады. Түпнұсқаның түрі мен мақсатына қарай әртүрлі тәсіл қолданылады:
- Ресми құжаттарда дәлдік пен толықтық бірінші орында: мәтін қаз-қалпында жеткізілуі тиіс.
- Ғылыми-техникалық мәтінде терминологиялық ұғымдарды дұрыс беру басты талап.
- Көркем әдебиетте ең әуелі эстетикалық әсер мен көркемдік рух сақталуы керек.
Бұл талаптарды елемеу, әсіресе заң шығару мен құқықтық тәжірибеде, үлкен қиындық тудырады: заңның қате аудармасы нақты салдарға әкелуі мүмкін.
3) Компьютерлік (машиналық) аударма
Алдын ала жасалған бағдарлама бойынша кибернетикалық әдіспен сөзбе-сөз аударып, түпнұсқа жөнінде жалпы түсінік береді. Қазіргі кезде аудармасыз сала жоқ деуге болады: интернет арқылы ақпарат алмасу, деректерді тарату, жаһандық байланыс — бәрі де аудармамен тығыз байланысты.
Мәдени және рухани табыстарды ортақтастыруда, халықтар арасындағы байланысты кеңейтуде аударма — шын мәніндегі жалғастырушы күш.
Аударма және әдебиеттің өзара байытуы
Бір кезде орыстың ұлы сыншысы В. Г. Белинский: «Орыс тіліне аударылған шығарма — орыс әдебиетінің туындысы…» деген болатын.
Аударманың басты мақсаты — халықтардың бір-бірімен танысуы, идея алмасуы, әдебиеттердің гүлденуі. Қазақ тіліне аударылған көркем туынды қазақ әдебиетінің қазынасына қосылған игілік, төл туындылармен туыстас дүние. Аударма — жеке жанр ғана емес, ана тіліміздің барлық жанрын қамтитын ажырамас бөлік.
Аударма өнері — ұлылардың ұстамы. Қазақ тарихында аударма нұсқалары бағзы заманнан бар: «Мың бір түн», «Калила мен Димна» секілді көне мұралар әртүрлі нұсқада халқымызға аударма арқылы жетті. Шығыс классикалары аударма не нәзира дәстүрі (желіні пайдаланып жаңа нұсқа жасау) арқылы қазақтың өз мұрасына айналды.
Орыс әдебиеті аудармасының дәстүрі және жауапкершілік
Орыс әдебиетінің қазақшаға аударыла бастағанына екі ғасырдай уақыт болды. XIX ғасырдың соңына қарай Л. Н. Толстой, И. А. Крылов, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов шығармаларын қазақшаға аударудың алғашқы үлгілерін Абай Құнанбайұлы мен Ыбырай Алтынсарин жасады. Аударма тіл ұстартуға, көркем ойды ұштауға ықпал етті.
Қазақ әдебиетінің ірі туындылары орыс тіліне аударылып, орыс тілі арқылы әлемге жол ашты. Орыс тіліне аудару әлі де маңызды әрі күрделі міндет. Бұл салада табыстар да бар: мысалы, М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының кең танылуына Леонид Соболевтің қазақ тарихын, дәстүрін, әдебиетін терең түсініп, қазақ ойының нәзік иірімдерін орыс тіліне шебер жеткізе білуі әсер етті. Сондай-ақ Ә. Нұрпейісовтің «Қан мен тер» трилогиясы, Ж. Жабаевтың «Ленинградтық өренім!» секілді шығармалардың тағдыры да аударма сапасымен тығыз байланысты.
Ойсыз, зердесіз жасалған аударма тіпті ең жоғары деңгейде жазылған туындының да беделін түсіреді. Бүгінгі күні Абай мен Шәкәрім мұрасын әлемге өз деңгейінде жеткізе алмауымыз — аударма сапасына қойылатын талаптың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.
Мұқағали, Сәкен, Ілияс, Байзақов сияқты ақындардың дүниежүзілік деңгейде кеңінен танылмауына да сапасыз аударма кедергі болуы мүмкін. Сондықтан көркем аударманы «кез келген тіл білетін адам атқара салатын шаруа» деп қарау — қате. Бұл — өнер.
Аудармашыға қойылатын талаптар
Л. С. Соболевтің түйіні орынды: егер аудармашы аударып отырған халыққа жанымен беріліп, оның тарихын, дәстүрін, тұрмысын, табиғатын сүйіп, сезіне алса — нәтиже де биік болады. Тек география мен тілді білу жеткіліксіз; талант пен кәсіби қабілет шешуші рөл атқарады. Ал талантты аудармашының өзі ұлттық топырақ пен тілді терең білмесе, түпнұсқа рухына нұқсан келуі мүмкін.
- Шығармашылық талант қажет.
- Екі тілді және халықтың тарихын, тұрмысын, мәдениетін білу қажет.
- Автордың даралығын, стилін, үнін тану қажет.
Ұлы аудармашы болу үшін міндетті түрде ұлы ақын не ұлы жазушы болу шарт емес. Бірақ аударылатын мәтінді жүрекпен қабылдап, тілдің нәзік сезімін дәл жеткізе білу керек. Сонда ғана аударма оқырманға «аударма» емес, түпнұсқадай жақын көрінеді.
Абай және аударма мәдениеті
Қазақ әдебиетінің іргесін қалаушылардың бірі, көркем сөздің ұлы шебері Абай қазақ поэзиясын жаңа жолға салды. Өз дәуірінде өлеңнің қадірі төмендеп, өлең көбіне күнкөріс құралы ретінде қабылданған тұста Абай поэзияның биік талғамын орнықтырып, «таза өлең» үшін күресті.
Абай шығыс әдебиетін де, Еуропа мәдениетін де терең таныды. Орыстың бай әдебиетін қазақ халқына жақындатып, Толстой, Пушкин, Некрасов, Чернышевский, Лермонтов сияқты қаламгерлерді оқып, Крылов пен Лермонтовтан, Пушкиннен бірқатар аудармалар жасады. Қазақ халқы Пушкинді ең әуелі Абай арқылы таныды.
«Евгений Онегин» үзінділері: аударма ма, әлде қайта жырлау ма?
Абай «Евгений Онегинді» аударғанда жәй ғана сөз қуаламай, өлеңмен жазылған көлемді романнан өз ақындық ұстанымына өзек болатын тұстарын таңдап алды. Мұнда ол Пушкиннің ырғағын дәлме-дәл қайталап қана қоймай, кей сәттерде еркін жырлап, тақырыпты Пушкинмен жарыса толғайды. Соның нәтижесінде мәтін қазақ оқырманына барынша жақын, табиғи шықты.
Шыныңды айт, кімсің тербеткен,
Иембісің сақтаушы
Әлде азғырып әуре еткен,
Жауымсың теуіп таптаушы?
Шеш көңілдің жұмбағын,
Әлде бәрі — алданыс.
Жас жүрек жайып саусағын,
Талпынған шығар айға алыс.
Абай лирикасы — тереңі таусылмас қазына. Ахмет Байтұрсынұлының пайымынша, қазақта Абайға дейін де, Абайдан кейін де дәл мұндай ақын болған емес. Ол — қайталанбас құбылыс.
Бүгінгі міндет: ұлы мұраны әлемге сапалы таныту
XIX ғасырда Шәкәрім Пушкиннің прозамен жазылған «Дубровскийін» қазақ тіліне өлеңмен түсіре алған болса, онда Шәкәрімнің өз өлеңдерін де, Абай мұрасын да әлемге сапалы аудармамен танытуға толық негіз бар. Ұлы құндылықтарымызды әлем оқырманына жеткізу — бүгінгі ұрпақтың еншісіндегі жауапты іс.
1) Аудармашыны мектептен тәрбиелеу
Жаңа буын аудармашыларды мектеп қабырғасынан бастап даярлау қажет. Аудармашылық жұмысты үйірме ретінде ғана емес, пән ретінде енгізу — жүйелі нәтиже береді.
2) Шетел әдебиетін қайта енгізу
Мектеп бағдарламасына кейін алынып тасталған шетел әдебиеті пәнін қайта енгізу маңызды. Сервантес, Сент-Экзюпери, Киплинг, Джек Лондон, Сетон-Томпсон секілді авторлар жасөспірімнің дүниетанымын кеңейтеді.
Шетел әдебиетін түпнұсқада оқуға ынта туған жерде сол тілге қызығатын, кейін сапалы аударма жасайтын жаңа буын қалыптасуы ықтимал.
3) «Абайтану» пәні
Мектеп бағдарламасына «Абайтану» пәнін енгізу ұсынылады. Бұл пән арқылы Абай мұрасын жан-жақты талдап, оның аудармаларына үңіліп, Шәкәрім сынды шәкірт-ізбасарларының шығармашылығын жүйелі оқытуға болады.
Қоғамдық сұраныс: Абайды әлемге таныту қажеттілігі
Интернетте қызу талқыға түскен оқиғалардың бірі — Ресейдегі сайлау алдындағы оппозицияның Мәскеудегі Чистопрудныйдағы Абай ескерткіші маңына жиналып, оны саяси ұран алаңына айналдыруы. Осыдан кейін көптеген ресейліктер Абай туралы көбірек білгісі келіп, іздене бастады. Алайда блогерлердің бір бөлігі ақын өлеңдерінің орыс тіліндегі сапалы аудармасын таба алмай қиналғанын жазды.
Абай есімін әлемге кең таныту үшін оның шығармалары өз деңгейінде орыс тіліне және басқа тілдерге сапалы аударылуы қажет. Абайдың Пушкинді қазақшаға аса жоғары деңгейде аударғанын мойындай отырып, XXI ғасырда өз ақындарымызды өз деңгейінде әлемге таныта алмау — ойланатын мәселе.
Мектеп оқушысының аударма тәжірибесі
«Махаббат диалогы» (Мұқағали Мақатаев)
— Құс болып ұшып жоғалсам, не істер едің?
— Сені іздеумен мәңгілік өтер едім.
— Отқа түсіп өртенсем, не істер едің?
— Күл болып соңыңнан кетер едім.
— Бұлдырасам сағымдай, не ісер едің?
— Жел болып қуып, ақыры жетер едім.
— Қайғы әкелсем басыңа, не істер едің?
— Қойшы, сәулем, бәрін де көтеремін.
«Диалог любви» (аударған: Абдимурат Айкен, 10-сынып)
— Чтоб сделал ты, коль стала бы я птицей и пропала?
— Я вечность всю тебя бы одну искал.
— А если б я сгорела на огне?
— Я пеплом бы ушел к тебе вослед.
— А если б мой мираж издалека мерцал?
— Я б ветром стал и все равно тебя догнал.
— А если бы тебе из-за меня страдать пришлось?
— Да ладно, милая, я все бы перенес.
А. С. Пушкин: «Цветок» — «Гүл» (үзінді)
Орысша мәтін
Цветок засохший, бездуханный,
Забытый в книге вижу…
И вот уже мечтою странной
Душа наполнилась моя.
Қазақша нұсқа
Кітаптың арасында ұмыт болған,
Иісі кеткен, кепкен гүлді көргенімде,
Сонда ғана ғажап арман кенеттен,
Жанымды толтырғандай сезімге…