Қазақша рефераттар

Көшу операторы

Ұйымдастыру

Сынып оқушыларымен амандасу, сабаққа дайындықты тексеру, назарды сабақ тақырыбына бағыттау.

Өткен материалды қайталау

Алдыңғы тақырыптарды еске түсіру үшін төмендегі сұрақтар қойылады:

  • Алгоритм дегеніміз не?
  • Блок-схема дегеніміз не?
  • Алгоритмдік тіл және программалау тілі дегеніміз не?
  • Алгоритм командалары есеп шартына байланысты қалай бөлінеді?
  • Жай және құрама командалардың айырмашылығы қандай?
  • Сызықтық алгоритм дегеніміз не?
  • Тармақталу алгоритмі дегеніміз не?
  • Циклдік алгоритм дегеніміз не?
  • Арифметикалық цикл мен қадамдық циклдің айырмашылығы неде?

Жаңа сабақты түсіндіру

Паскаль тілі туралы

Паскаль тілін 1968–1971 жылдары швейцариялық ғалым Никлаус Вирт қолайлы программалау тілі ретінде ұсынды. Кейін тіл стандарты бекітіліп, ол сол кезеңдегі АЛГОЛ, ФОРТРАН, БЕЙСИК тілдерімен салыстырғанда жетілдірілген әрі қолдануға ыңғайлы болды. Қазіргі таңда Паскаль тілі күрделі есептерді шешуге мүмкіндік беретін, оқу үдерісінде кең қолданылатын стандартты тілдердің бірі.

Программа құрылымы

Паскаль тіліндегі программа әдетте 3 негізгі бөлімнен тұрады: тақырып, сипаттау бөлімі және операторлар бөлімі.

Қаңқа (үлгі)

PROGRAM • BEGIN • END 
PROGRAM Bastau;

{ Сипаттау бөлімі }

BEGIN
  { Операторлар бөлімі }
END.

Кез келген программаның алғашқы жолы PROGRAM сөзінен басталатын тақырыптан тұрады. Одан кейін ішкі объектілердің сипаттау бөлігі жазылады және begin мен end сөздерімен қоршалған операторлар бөлімі беріледі.

Сипаттау бөлімі (толық құрам)

Сипаттау бөлімі толық жағдайда 7 құрамнан тұрады:

  1. 1. Кітапханалық модульдер тізімі (uses).
  2. 2. Белгілерді сипаттау (label).
  3. 3. Тұрақтыларды сипаттау (const).
  4. 4. Мәліметтер типтерін анықтау (type).
  5. 5. Айнымалыларды сипаттау (var).
  6. 6. Процедураларды сипаттау (procedure).
  7. 7. Функцияларды сипаттау (function).

Белгілер (label)

Белгі программадағы белгілі бір жолды (операторды) ерекше көрсету үшін қолданылады. Қажет болған жағдайда программаның кез келген жерінен белгіленген операторға көшіп, оны кезексіз орындауға немесе қайталауға болады.

Тұрақтылар (const)

Тұрақты шамалар программада өз мәнімен (мысалы, 5, 14, 13.5) немесе арнайы берілген атаумен белгіленеді.

Пішімі

const атау = мән; 
const
  pi  = 3.14;
  e   = 2.7;
  a   = 'bol';
  max = 1000;

Айнымалылар (var)

Айнымалыларды қолдану үшін олардың атаулары мен типтері сипаттау бөлімінде көрсетіледі.

Мысал

integer • real • char • boolean 
var
  af, m, n: integer;
  h, sg:    real;
  d, ch:    char;
  kd, b:    boolean;

Turbo Pascal ортасы: негізгі пернелер

Әрекет Перне / Команда
Компиляциялау Alt + F9 (Compile)
Орындау Ctrl + F9 (Run)
Нәтижені көру Alt + F5
Сақтау F2 (File → Save)
Ашу F3 (File → Open)
Шығу File → Exit

Орта құрамына мәзір жолағы, жұмыс аймағы және төменгі жағында мәртебе (status) жолы кіреді.

Операторлар бөлімі

Программадағы түрлі әрекеттерді орындайтын сөйлемдер Паскаль тілінде операторлар деп аталады (ал алгоритмдік тілде — командалар). Операторлар қарапайым және құрама болып екіге бөлінеді. begin және end түйінді сөздері операторлық жақшалар ретінде қолданылады.

Жалпы түрі

тізбектей орындалады 
BEGIN
  { 1-оператор; }
  { 2-оператор; }
  ...
  { n-оператор; }
END.

Паскаль тілінің қарапайым операторлары

1) Меншіктеу операторы

Меншіктеу операторы — программалауда ең негізгі операторлардың бірі. Ол өрнектің мәнін есептеп, нәтижені айнымалыға меншіктейді. Өрнек мәнінің типі айнымалы типімен сәйкес болуы тиіс.

Жазылуы

айнымалы := өрнек;

Міндеті

  • Өрнек мәнін есептеу
  • Нәтижені айнымалыға сақтау

2) Көшу операторы (GOTO)

Көшу (шартсыз көшу) операторы операторлардың тізбектей орындалуын өзгертіп, белгісі бар операторға өтуді орындайды. Ол GOTO түйінді сөзінен басталып, label бөлімінде сипатталған белгі атауымен аяқталады.

Форматы

GOTO белгі;

3) Мәліметтерді енгізу (READ, READLN)

Паскаль тілінде енгізу/шығару үшін алдын ала анықталған Input және Output файлдары қолданылады. Программа берілген мәндерді Input-тан алып, нәтижені Output-қа жазады.

Жалпы түрі

integer • real • char • string 
READ(a1, a2, ..., an);
READLN(a1, a2, ..., an);
READLN;

4) Мәліметтерді шығару (WRITE, WRITELN)

Нәтижені экранға шығару үшін WRITE және WRITELN операторлары қолданылады. Жақша ішінде айнымалылар немесе апострофпен қоршалған мәтіндік бөліктер жазыла алады. Параметрлер үтірмен ажыратылады. Ал параметрсіз WRITELN жаңа жолға көшу үшін қолданылады.

Жалпы түрі

output 
WRITE(a1, a2, ..., an);
WRITELN(a1, a2, ..., an);
WRITELN;

Сергіту сәті: «Ойлан, тап!»

Бос орындарды толтырыңыз:

Паскаль тілін 1968–1971 жылдары швейцариялық ғалым Никлаус Вирт қолайлы программалау тілі ретінде ұсынған.

Паскаль тіліндегі программа 3 бөліктен тұрады: тақырып, сипаттау бөлімі, операторлар бөлімі.

Кез келген программаның алғашқы жолы PROGRAM сөзінен басталады.

Одан кейін программаның ішкі объектілерінің сипаттау бөлімі жазылады.

Практикалық жұмыс

Төмендегі есептер бойынша Паскаль тілінде қысқа программа құрыңыз.

№1 есеп — екі санның қосындысы

integer 
program Kosu;
var
  a, b, y: integer;
begin
  readln(a, b);
  y := a + b;
  writeln('y=', y);
end.

№2 есеп — екі санның көбейтіндісі

integer 
program Kobeytu;
var
  a, b, y: integer;
begin
  readln(a, b);
  y := a * b;
  writeln('y=', y);
end.

№3 есеп — екі санның бөліндісі

real 
program Bolindi;
var
  a, b, x: real;
begin
  write('a және b сандарын енгізіңіз: ');
  readln(a, b);
  x := a / b;
  writeln('x=', x);
end.

Сабақты бекіту (сұрақтар)

  1. 1) Паскаль тілінің негізін салушы кім?
  2. 2) Паскаль тілінде программа неше бөліктен тұрады?
  3. 3) Программаның негізгі бөлігі қандай түйінді сөзден басталып, қандай сөзбен аяқталады?
  4. 4) Оператор дегеніміз не? Олар қандай топтарға жіктеледі?
  5. 5) Меншіктеу операторы қандай қызмет атқарады?
  6. 6) Көшу операторы қандай қызмет атқарады?
  7. 7) Енгізу және шығару операторларының негізгі міндеттері қандай?

Үйге тапсырма

Тақырып: Программа құрылымы. Шамаларды сипаттау бөлімі. Паскаль тілінің қарапайым операторлары.

Оқулық: 71-бет, 4-жаттығу