Қуыр - қуыр, қуырмашОң қолының бес саусағын бір жерге түйістіресің де, сол қолыңмен оны бүркемелеп, саусақтарыңның басын ғана көрсетіп, қапсыра ұстайсың да, досыңа:Ортан қолымды тапшы, - дейсің
Балалар ойындары: ережелері, тәртібі және тәрбиелік мәні
Төмендегі ойындар — балалардың қимыл-қозғалысын, зейінін, ептілігін және сергектігін дамытатын дәстүрлі ойын түрлері. Әр ойында қатысушылардың тәртібі, ережені бұлжытпай сақтау және әділ төрелік маңызды.
«Қуыр-қуыр, қуырмаш»
Ойыншы оң қолының бес саусағын бір жерге түйістіріп, сол қолымен бүркемелейді. Сыртқа тек саусақтарының ұштары ғана көрінетіндей етіп қапсыра ұстайды да, досына: «Ортан саусағымды тапшы», — дейді. Досы көрініп тұрған саусақ ұштарына қарап, бір саусақты шымшып ұстайды. Егер ол ортан саусақты дәл тапса — айтушы айып тартады, таппаса — айыпты қарсыласы тартады.
Ұпай алу үшін білу керек негізгі ережелер
- 1 Бас бармақтан бастап шынашаққа дейін саусақ атауларын түгел атап шығады: бас бармақ, сұқ саусақ, ортан саусақ, аты жоқ саусақ, шынашақ.
- 2 Саусақтарға қосымша ат қояды: бас бармақ, балалы үйрек, ортан терек, шылдыр шүмек, кішкене бөбек.
Саусақты жазып шығатын сөздер
Саусақтар қайта жұмылады. Содан соң төмендегі сөздерді айтып, саусақтарды біртіндеп жаза бастайды:
- Сен тұр — қойыңа бар;
- Сен тұр — түйеңе бар;
- Сен тұр — жылқыңа бар;
- Сен тұр — сиырыңа бар;
- Ал кішкентай бөбек, әлі жас екенсің — үйде қал.
Қытықтау бөлігі (өлеңімен)
Ұтқан бала шынашақты өз алақанының шұңқырына бүгіп, тұқырта ұстайды да, шынашақты шыр айналдырып, ұтылған баланың алақанын қытықтайды:
Қуыр-қуыр, қуырмаш, Балапанға бидай шаш. Әкең келсе — есік аш, Қасқыр келсе — мықтап бас.
Одан кейін бастаушы «Мына жерде қой бар», «Мына жерде түйе бар», «Мына жерде жылқы бар» деп қолдың әр тұсын түртіп, соңында «Мына жерде күлкі бар!» деп қытықтайды: «Қытық-қытық-қытық! Ұшты-ұшты!»
«Ұшты-ұшты»
Бұл ойынды үй ішінде де, сыртта да ойнауға болады. Қатысушылар бастаушының сөзін қалт жібермей тыңдауы керек: ұшатын құс немесе зат айтылса — қолдарын жоғары көтереді, ал ұшпайтын зат айтылса — қимылдамай отырады. Қателескен бала айып тартып, тақпақ айтады, ән салады немесе би билейді. Екі рет жаңылса, айып шарты күшейтіледі.
Бастаушы жүргізетін үлгі
- Ұшты-ұшты, сұңқар ұшты!қол көтеріледі
- Ұшты-ұшты, тұлпар ұшты!көтерілмейді
- Ұшты-ұшты, қарға ұшты!көтеріледі
- Ұшты-ұшты, арба ұшты!көтерілмейді
- Ұшты-ұшты, тарғақ ұшты!көтеріледі
- Ұшты-ұшты, қармақ ұшты!көтерілмейді
- Ұшты-ұшты, дауыл ұшты!көтеріледі
- Ұшты-ұшты, қауын ұшты!көтерілмейді
«Аяқ күрес»
Ойын көкмайсада немесе кілем үстінде ойналады. Екі ойыншы ортаға шығып, бір-біріне қарама-қарсы шалқасынан жатады. Оң аяқтарын жоғары көтеріп, бірін-бірі шалып немесе іліп алып, қарсыласын аударып түсіруге тырысады. Қай ойыншы қарсыласын аударып түсірсе — сол жеңеді.
Шектеу
Қарсыласқа қолмен жармасуға, итеруге болмайды. Тек айқасқан екі аяқтың күшімен аударып түсіру керек.
Ойын баланы батылдыққа, жылдамдыққа және ептілікке баулиды.
«Шекара»
Балалар екі топқа бөлінеді. Араларына ұзын сызық сызылады — бұл шекара. Бастаушы белгі бергенде, бір жақтан бір ойыншы сызықтан аттап өтіп, «У-у-у-у!» деп дауыстай жүгіріп, қарсы жақтағы ойыншыларды жанай өтіп, біреуіне қолын тигізіп кетуге тырысады. Қолы тиген ойыншы — тұтқын.
Қарсы топ сақ болуы керек: олар өздеріне қол тигізбеудің амалын жасап, шекара бұзушыны ұстап алып, тұтқындауға әрекеттенеді. Әрбір тұтқын үшін ұпай жазылады. Қай топ көп ұпай жинаса — сол жеңеді.
Ойын баланы батылдыққа, жылдамдыққа, ептілікке және сақтыққа баулиды.
«Ауыз»
Қатысушылар дөңгелене отырады. Бастаушы ортаға жайғасады да, «Мұрын, ауыз, құлақ» деген сөздерді айтып, мұрнын ұстайды. Өзгелер де мұрындарын ұстайды. Келесі жолы бастаушы «ауыз» деген сөзді айтып, ауызын баспай, құлағын немесе желкесін ұстай қояды.
Ойыншылар өте сақ болуы тиіс: бастаушыға еріп, жаңылысып басқа жерін ұстаған бала ойыннан шығады. Айтылған сөздерден жаңылмай, соңында жалғыз қалған бала өте сақ, зерек жеңімпаз атанады.
Ойын баланы зеректікке, ептілікке және сақтыққа баулиды.
«Тоты құс»
Қатысушылар дөңгелене тұрады. Бір бала ортаға шығып, көзі байланылады — ол тордағы тоты құс болып саналады. Қалғандары қол ұстасқан күйі құсты айнала жүріп, әндетеді де, кенет тоқтай қалады. Сол сәтте тоты құс өз ту сыртында тұрған баланың атын дәл тапса, аты аталған бала тордағы тоты құстың орнына қалады да, ойын жалғасады.
Ән мәтіні
Тоты құс-ау, тоты құс — Жақсы көрер досымыз. Әнге құлақ тосыңыз, Кім боламыз осы біз?
Ойын баланы зерек, сергек болуға тәрбиелейді.
«Доп қағу»
Бес-алты ойыншы дөңгелене тұрып, допты қақпақылдайды. Әуелі бір ойыншы допты баспен, кеудемен, аяқпен немесе иықпен қағып, жерге түсірмей келесі балаға береді. Келесі ойыншы да допты іліп алып, сол тәсілді жалғастырып, басқа серіктесіне жолдайды.
Допты жерге түсіріп алған бала ойыннан шығады. Ең соңында қалған ойыншы жеңімпаз атанады. Бұл ойын футболға әуес балалар үшін жаттығу ретінде өте пайдалы.
Ескерту
«Толық нұсқасын қарау» деген белгі болса, ойынның өңірлік нұсқалары мен қосымша шарттарын да қарап шығуға болады.