Қазақша рефераттар

Солтүстік қазақ жазығы

Сабақтың мақсаты

1) Білімдік

Солтүстік қазақ жазығының географиялық орны, геологиялық құрылысы, жер бедері, климаты, өзен-көлдері туралы жүйелі білім қалыптастыру.

2) Дамытушылық

Оқулық, карта және қосымша дереккөздермен өздігінен жұмыс істеу, іздену, салыстыру, ойды еркін әрі жүйелі жеткізу дағдыларын дамыту.

3) Тәрбиелік

Қоршаған ортаны қорғауға бағытталған экологиялық мәдениет пен жауапкершілікті тәрбиелеу.

Сабақ ресурстары

Көрнекіліктер

  • Оқулық, атлас, кескін карталар
  • Қазақстанның физикалық картасы
  • Карточкалар, пайдалы қазба үлгілері
  • Кеппешөптер (гербарий) үлгілері
  • Интерактивті тақта

Пәнаралық байланыс және әдістер

Пәнаралық байланыс:

Биология, Қазақстан тарихы.

Әдістер:

Баяндау, сұрақ-жауап, топпен жұмыс, кесте, тест және өздік жұмыстар.

Сабақтың құрылымы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Оқушыларды сабаққа дайындау: назарын шоғырландыру, құралдарын тексеру.

II. Үй тапсырмасын тексеру (Тұран жазығы)

Негізгі сұрақтар

  1. 1.Географиялық орны қандай?
  2. 2.Аймақтың құрамы қандай?
  3. 3.Жер бедері қандай?

Талқылау

Оқулық мәтінінің соңындағы №7 сұрақ бойынша жауаптарды тыңдау: Арал теңізінің экологиялық жағдайы.

III. Жаңа сабаққа кіріспе

Сабақты Құрманғазының «Сарыарқа» күйімен бастау және интерактивті тақтада дала көріністерін көрсету арқылы тақырыпқа қызығушылық ояту.

Бақылау сұрақтары (5 сұрақ әдісі)

НЕ?
ҚАЙДА?
ҚАНДАЙ?
НЕГЕ?
НЕ ҮШІН?

Үлгі жауап

Не? Солтүстік қазақ жазығы.
Қайда? Қазақстанның солтүстігінде.
Қандай? Тегіс, жасыл, шоқ ормандармен алмасып отырады.
Неге/Не үшін? Еліміздің солтүстігіндегі жер бедері мен табиғатын тереңірек танып-білу үшін.

Оқушы әрекеті

Дәптерге тақырып пен күнді жазу. Картаны пайдаланып, географиялық орнын және геологиялық құрылымын анықтау.

Солтүстік қазақ жазығы: қысқаша сипаттама

Географиялық орны

Жазық Қазақстан аумағында Орал тауларынан Алтайға дейін созылып, ені шамамен 200–250 км болатын жіңішке алапты алып жатады. Оңтүстігінде Сарыарқамен шектеседі.

Геологиялық құрылымы

Негізінен палеозой кезеңіндегі қатпарлы-жақпарлы жыныстар мен шөгінділерден тұрады. Кайнозой дәуірінде теңіз тартылып, қазіргі жер бедері қалыптасты.

Аудандастырылуы (4 аудан)

  • Есілдің жазық орманды даласы
  • Тобыл–Обаған жазық даласы
  • Есіл–Ертіс даласы
  • Ертіс–Құлынды жазығы

Оқулықсыз картамен жұмыс (өздік жұмыс)

Тапсырма

Оқулықты жауып қойып, атластың тақырыптық карталары арқылы Солтүстік қазақ жазығының табиғат зоналарын, климатын, топырағын және геологиялық құрылымын өз бетінше анықтау.

Топтық жұмыс

Топтардың дайындалуына 5–7 минут беріледі. Әр топ жауаптарын қорғап, географиялық нысандарды картадан көрсетеді және бағаланады.

I топ: Өсімдік пен жануарлар

Оқулық мәтіні мен картаны пайдаланып, өсімдік жамылғысы мен жануарлар дүниесін сипаттау.

Шағын шығарма (5 сезім мүшесі арқылы)

Гербарий үлгілерін (қайың, көктерек жапырағы, қамыс, сәбізшөп, бетеге, мойыл) қолдана отырып, «көремін», «естимін», «сеземін», «ұстап көру арқылы сезінемін» тірек сөздерімен бақылағанын жазу.

II топ: Пайдалы қазбалар

Пайдалы қазба үлгілері мен картаны пайдаланып, таралу аймақтарына сипаттама беру.

  • Тас көмір және қоңыр көмір
  • Темір кені
  • Боксит және т.б.

III топ: Өзен-көлдер

Өзен-көлдерді сипаттап, топтастыру. Негізгі назар: Ертіс алабы және көлдер жүйесі.

Ертіс өзені туралы

Ертіс Қытай аумағында бастау алып, Қазақстанда Қара Ертіс деп аталып, Зайсан көліне құяды. Омбы қаласына дейінгі 1000 км-ден астам бөлігінде ірі салалар қосылмайды. Тобыл құятын тұстан бастап суы молайып, арнасы бірнеше тармаққа бөлінеді. Төменгі ағысында сол жағынан Тобыл, Есіл, Вагай, Қоңды, оң жағынан Омь, Тарта, Демьянка құяды.

Көлдер

Өңірде Құсмұрын, Шағалалы теңіз, Сілеті теңіз, Қызылқақ, Теке және басқа да көлдер көп.

Экологиялық мәселе: тың игеру салдары

1955–1958 жылдары тың және тыңайған жерлерді игеру барысында Солтүстік қазақ жазығында, әсіресе Павлодар мен Қостанай облыстарында 805 мың гектар қара және қоңыр топырақты алқап жыртылды. Нәтижесінде жер жел эрозиясына ұшырап, бір бөлігі егістікке жарамсыз күйге түсті.

Тепе-теңдікті сақтау жолдары

  • Орман алқаптарын кеңейту
  • Егістік құнарлылығын сақтау және қалпына келтіру
  • Өсімдік жамылғысын жақсарту
  • Топырақ қорғау технологияларын қолдану

Салыстырмалы өздік жұмыс: Солтүстік қазақ жазығы және Тұран жазығы

Берілген ұғымдар мен деректерді екі аймаққа бөліп, кесте түрінде жазыңыз. Әр тармаққа қысқаша түсініктеме беріңіз.

Солтүстік қазақ жазығы

  • Ертіс
  • Құлынды жазығы
  • Шілденің орташа температурасы: 18–20°C
  • Кайнозой эрасында теңіз тартылып, жер бедері қалыптасты

Тұран жазығы

  • Балқаш
  • Сырдария
  • Бетпақдала
  • Шілденің орташа температурасы: +22…+24°C
  • Шөл және шөлейт зоналары басым
  • Палеозойда қалыптасқан эпигерциндік құрылым (берілген тұжырым)

Бекіту тапсырмалары

1) Көпжауапты тест

Солтүстік қазақ жазығына қатысты дұрыс тұжырымдарды таңдаңыз.

А) Оның құрамына Жалпы Сырт, Каспий маңы, Жем үстірті кіреді.

Жауап: қате (бұл Шығыс Еуропа жазығына қатысты).

Ә) Ол оңтүстігінде Сарыарқамен шектеседі.

Жауап: дұрыс.

Б) Оның басты өзені — Ертіс.

Жауап: дұрыс.

В) Шөл және шөлейт зоналары кең таралған.

Жауап: қате (бұл Бетпақдалаға тән).

Г) Қайың, көктерек, сәбізшөп өседі.

Жауап: дұрыс.

Д) Негізгі басты өзені — Жайық.

Жауап: қате.

Дұрыс жауаптар:

Ә, Б, Г.

2) «Сандар сөйлейді»

Төмендегі сандар нені білдіретінін түсіндіріңіз.

200–250 км

Солтүстік қазақ жазығының Қазақстан аумағындағы Оралдан Алтайға дейінгі созылымының сипаттамасында берілетін ені.

1700 км

Есіл өзенінің Қазақстан аумағындағы ұзындығы.

100 м

Жазықтың солтүстігіндегі абсолют биіктік көрсеткіші.

18–20°C

Шілденің орташа температурасы.

350 мм

Жауын-шашынның жылдық мөлшері.

−17…−19°C

Қаңтардың орташа температурасы.

Үй тапсырмасы

Кескін картамен жұмыс

Солтүстік қазақ жазығының шекарасын, негізгі өзен-көлдерін және негізгі ауданшаларын кескін картаға түсіру.