Абайдың жиырма сегізінші қара сөзіЖИЫРМА СЕГІЗІНШІ СӨЗЕй, мұсылмандар
Қара сөздер
Абайдың жиырма сегізінші қара сөзі
Ей, мұсылмандар! Біреу бай, біреу кедей; біреу ауру, біреу сау; біреу есті, біреу есер; біреудің көңілі жақсылыққа, біреудікі жаманшылыққа мейіл болады. Мұның бәрі неліктен десеңіздер, кейбіріңіз: «Құдай тағаланың жаратқанынан, яки бұйрығынан» дейсіздер.
«Бәрі Құдайдан» деудің салдары
Егер бәрі Құдай тағаланың жаратуынан яки бұйрығынан ғана десек, онда біз Құдайды айыбы жоқ, міні жоқ, өзі әділ деп иман келтіргеніміз қайда қалады? Себебі мұндай түсінік мынадай сұрақтарды тудырады: Құдай бір антұрғанға еңбексіз мал беріп, Құдайдан тілеп, адал еңбек қылып, пайда іздеген кісінің еңбегін жандырмай, қатын-баласын жөндеп асырарлық та қылмай кедей қыла ма? Ешкімге залалсыз момынды ауру қылып қор қыла ма? Қайдағы бір ұры-залымның денін сау қыла ма?
Риторикалық түйін:
Мұның бәрі Құдай тағаланың айыпсыз, мінсіз, ғафур-рахимдығына және әділдігіне лайық келе ме?
«Өз мүлкін өзі не қылса, қыла береді» деген уәж
«Жұрт та, мүлік те — бәрі Құдайдың өзінікі. Өз мүлкін өзі не қылса, қыла береді; оны айыпты деуге болмайды» деу — сырттай қарағанда жауап секілді. Бірақ осы сөздің астарында басқа мән бар: «Құдайдың айыбы, міні жоқ емес, толып жатыр, бірақ айтуға бата алмаймыз» дегенге келіп тірелмей ме?
Олай болса, пенде өз тырысқандығымен не табады? Бәрін қылушы да, қылдырушы да өзі болса, пенденің пендеге өкпелейтін ешнәрсесі қалмайды. Сонда кім жақсылық, кім жамандық қылса да, «Құдайдан келген жарлықты ғана істеп жүр» дейміз бе?
Ақыл, иман және ғибадат
Құдай тағала «әрбір ақылы бар кісіге — иман парыз, әрбір иманы бар кісіге — ғибадат парыз» деген. Әрі әрбір рас іс ақылдан қорықпауға тиіс. Ендеше, ақылды еркіне жібермесек, «ақылы бар кісіге иман парыз» деген қайда қалады? «Мені таныған ақылменен таныр» дегені қайда?
Дінімізде жасырын тұрған жалған болмаса, «ақылды ойлама» деу — пендеге жарасар сөз емес. Ақыл тоқтамаса, діннің өзі неден болады? Әуелі иманды түзетпей жатып, қылған ғибадаттың өзі не болмақ?
Тірек ой
Ақыл — иманның шарты; иман — ғибадаттың негізі. Негіз түзелмей, үстіңгі әрекет мән таппайды.
Жауапкершілік
Ақыл еркіндігін жоққа шығару — адамның жауапкершілігін де жояды; ал бұл әділет ұғымын әлсіретеді.
Ажыратып түсіну: жарату мен қылдыру
Сондықтан былай деп нанып ұқсаң болады: жақсылық пен жамандықты жаратқан — Құдай, бірақ қылдырған — Құдай емес; ауруды жаратқан — Құдай, бірақ ауыртқан — Құдай емес; байлық пен кедейлікті жаратқан — Құдай, бірақ бай қылған да, кедей қылған да — Құдай емес. Әйтпесе — жоқ.
Қорытынды ескертпе
Бұл сөз — адамның өз әрекетіне жауап беруін, ақылдың төрелігін, иманның шынайы негізін сақтауды көздейді. Абайдың өзге де қара сөздерінде осы арна тереңдей түседі.