Ұят нәрсе

Зейнеп Ахметова бұрын келіннің төрге шығуы еңбегімен, жауапкершілігімен байланысты болғанын айтады. Ертеде келін бала туғаннан кейін ғана ата-енесі үлкен үйдің төріне шығуға рұқсат берген деген түсінік бар.

Ал қазір кей тойларда келінді төрге апарып, үлкен кісілерді төменірек орынға жайғастыру кездеседі. Жазушы мұны ұлттық иерархия мен әдепке қайшы деп бағалайды: жас жұбайлар төрге шыққанда бәрі орын-орнымен, үлкенді сыйлау қағидасы сақталуы тиіс.

Жазушының келесі сыны — беташардың ұлттық салтанат ретіндегі болмысына сай келмейтін киім үлгілерінің көбейуі. Кейде кеудесі ашық көйлекке болмашы фатаны жауып, сонымен беташар жасау үрдіске айналғанын айтады.

Оның пікірінше, дәл сол сәтте келіннің ұлттық киім киюі, сәукеле тағуы — дәстүрдің сәні ғана емес, мәні. Бұрын қыз ұзатқанда қырмызы көйлек кигізіп, үйінен шығарда қыз өзі кестелеп тіккен ақ көйлекке ауысқанын мысал етеді.

Қазіргі ұзату тойларында сыңсу айтудың орнына әкесімен қоштасу вальсін билеу белең алғанын атап өтеді. Жазушы мұны қазақтың дәстүрлі дүниетанымына сай келмейтін, сырттан енген үлгі ретінде қабылдайды.

Тағы бір кең тараған үрдіс — қалыңдықтың гүл шоғын артына лақтыруы. Жазушы тойда үлкен-кіші аралас отырған жерде қыздардың шулап, таласып-тармасуын орынсыз көреді.

Оның ойынша, мұның орнына келін үкісін артындағы қыз-келіншектерге үлестіріп бергені жарасымдырақ: келін енді сәукеле киіп, бір жыл бойы желек салады — бұл да өзіндік мәні бар кезең.

Жазушы «ата-енеге торт жегізу» көрінісін де сынға алады. Көңіл әбден қызған шақта шам өшіріп, торт алып келу, кейін жас жұбайларға пышақ ұстатып торт кестіру — қазақы ырым-тыйымдармен үйлеспейді дейді.

«Қазақ “шырағың сөнбесін” дейді, қуаныш үстінде шам өшіру — біздің дәстүрде жоқ», — деген ой айтады. Сонымен қатар келіннің үлкендердің аузына қасықпен торт салуын әдепке сыйымсыз әрекет ретінде бағалайды.

Зейнеп Ахметова қазіргі кезде жастар ғана емес, үлкендердің өзі салт-дәстүрді толық білмей, атауларды шатастырып жүргенін айтады. Мысал ретінде айы-күні жетіп қалған әйелге «құрсақ шашу» жасау жағдайын келтіреді: оның айтуынша, бұл — «құрсақ шашу» емес, «жарысқазанға» жақын кезең.

Бұдан бөлек, кей жерлерде әйелдің бейнесі салынған торт жасап, оны кесуді де ырымға жаман әрекет деп санайды: «Неге ойланбаймыз?» деген сауал тастайды.

Жазушының түсіндіруінше, құрсақ шашу келін жаңадан жерік болған кезде жасалады. Жерік әйел нені қалайтынын нақты түсінбей қиналуы мүмкін. Сол уақытта енесі ауыл әйелдерін шақырып, әркім үйінен дәм әкеледі де, келіннің көңілі қай асқа ауатынын табуға тырысады.

Бұл — жай ғана бас қосу емес, жерік асты тауып берудің сауабы мол деген сеніммен байланысты қасиетті ниет. Жазушы жерік ас баланың кейінгі қуаты мен иммунитетіне де ықпалы болады деген түсінік барын атап өтеді.

Қазіргі тұсаукесерде тұсауды бірнеше адамға кезек кестіріп, әртүрлі затпен (ала жіп, көк шөп, тоқ ішек) байлау жиілегенін айтады. Жазушы мұның қисынына күмән келтіреді: «Балаң кімге тартсын деп тұрсың?» деген мазмұнда ой айтады.

Ала жіптің мағынасы «біреудің ала жібін аттамасын» деген деңгейге дейін жеңілдетіліп кеткенін сынайды. Оның пікірінше, ала жіп — тіршіліктің нышаны, өмірдің символы: жалғыз Жаратушыдан өзге жаратылыс жұппен (ер мен әйел, жарық пен қараңғы, қыс пен жаз) үндеседі. Тұсауды кесудегі тілек — өмірдің екі қырынан да тең өтіп, бір жаққа ауытқып кетпеу.

Зейнеп Ахметова тойдағы кейбір «сән үшін» жасалатын көріністерді емес, солардың салттың мағынасын көмескілейтінін көбірек қауіп көреді. Оның пайымынша, әр рәсімнің түпкі тәрбиелік өзегі бар, ал оны білмей қайталау дәстүрді әлсіретеді.

Жазушы жақын арада қазақ салт-дәстүрінің шығу тегі мен мәнін кеңірек түсіндіретін жаңа кітабы жарық көретінін де хабарлады.