Тоғызқұмалақ ережесіТоғызқұмалақ ойыны арнайы тақтада екі адам арасында ойналады
Тақта және бастапқы жағдай
Тоғызқұмалақ арнайы тақтада екі адам арасында ойналады. Тақта 2 қазан, 18 отау және барлығы 162 құмалақтан тұрады.
Ойын басы
- Әр ойыншыға бір қазан және тоғыз отау тиесілі.
- Әр отауда бастапқыда 9 құмалақтан болады (барлығы 81 құмалақ).
Ойыншылар атауы
- Алғаш жүріс жасаған ойыншы — бастаушы.
- Қарымта жүріс жасаған ойыншы — қостаушы.
- Кейде: бастаушы — ақ жағы, қостаушы — қара жағы деп те айтылады.
Отаулар нөмірленуі
Әр жақтағы отаулар №1-ден №9-ға дейін нөмірленеді. Көп диаграммада бастаушының отаулары төменгі жақта, ал қазандардағы құмалақ саны жоғарыда көрсетіледі.
Жүріс жасау ерекшеліктері
Ойыншылар кезектесіп жүріс жасайды. Алғаш жүрісті кім бастайтыны жеребемен немесе өзара келісіммен анықталады.
1) Құмалақты тарату
Өз жағыңыздағы кез келген отаудан бір құмалақты орнына қалдырып, қалғанын қолға аласыз да, құмалақтарды солдан оңға қарай бір-бірлеп таратасыз.
Тарату барысында құмалақтар өз отауларыңыздан асып кетсе, олар қарсыластың отауларына да таратылады.
2) Ұту шарты
Егер соңғы құмалақ қарсыластың отауына түсіп, ондағы құмалақ санын жұп етсе, сол отаудағы құмалақтар ұтылып, өз қазаныңызға салынады.
Жұпқа мысалдар
2, 4, 6, 10, 12 (және т.б.)
3) Ұтылмайтын жағдайлар
- Соңғы құмалақ қарсыластың жұп саны бар отауына түсіп, оны тақ қылса (ерекше жағдай — 3 құмалақ).
- Соңғы құмалақ өз отауыңызға түссе.
- Жүріс кезінде құмалақты таратпай қоюға немесе 2–3 құмалақты бөліп алып жүруге болмайды.
Мысал (ұту)
Егер бастаушы №7 отаудағы 9 құмалақты таратқанда, соңғы құмалақ қарсыластың №6 отауына түсіп, ондағы 9 құмалақты 10 етіп жұп қылса, бұл құмалақтар ұтылып, бастаушының қазанына салынады.
Жалғыз құмалақ туралы
Отауда жалғыз құмалақ қалса, ол көрші отауға жүрген кезде бастапқы отау бос қалады.
Тұздық алу ережесі
Тоғызқұмалақта құмалақ ұтудан бөлек, ойын барысында бір рет қарсыластың бір отауын толықтай иеленуге болады. Ежелгі атауы — “тұзды үй”, қазіргі қолданыста — тұздық.
4) Тұздық қалай алынады?
Жүріс кезінде соңғы құмалағыңыз қарсыластың ішінде 2 құмалағы бар отауына түсіп, ондағы санды 3 қылуы керек. Сол кезде отау да, ішіндегі 3 құмалақ та ұтылып, ойынның соңына дейін сіздің меншігіңізге өтеді.
Бұдан кейін сол тұздық отауына түскен әрбір құмалақ бірден қазанға салынып отырады.
Белгілеу және мысал
Тұздық алынған отауға арнайы белгі қойылады. Жазбаша түрде көбіне “Х” таңбасымен белгіленеді.
Мысалы, қостаушы №7 отаудағы 10 құмалақты таратып, соңғысын бастаушының №7 отауына түсіріп, ондағы 2 құмалақты 3 етіп ұлғайтса, осы отаудан құмалақты ұтып қана қоймай, сол отауға тұздық жариялайды.
5) және 6) Шектеулер
- Тұздық ойын барысында бір-ақ рет алынады және №9 отаудан ешқашан алынбайды.
- Тұздық аттас отаулардан алынбайды. Мысалы, қостаушы №7 отаудан тұздық алса, бастаушы кейін №7 отаудан тұздық ала алмайды.
“Атсырау” ережесі және ойынның аяқталуы
Ойынның соңына қарай отаулардағы құмалақ азаяды. Құмалақ ұтылған сайын немесе тұздыққа түскен сайын қарсыластың жүріс мүмкіндігі де кемиді. Кейде ойыншылардың бірінде жүріс жасауға құмалақ қалмайтын жағдай туындайды.
7) Атсырау деген не?
Ойыншылардың бірінің отауларындағы құмалақ бірінші таусылып, жүріс жасай алмай қалуы — атсырау.
8) Атсырауда не болады?
Атсырауға ұшыраған ойыншының қарсыласы қосымша бір жүріс жасап, тақтада қалған барлық құмалақты өз қазанына жинайды да, есеп жүргізеді.
Мысал есеп
Есеп: 90–72. Бастаушы ұтты.
9) Ойынның жалғасуы мүмкін жағдай
Егер “атсырау” кезіндегі қосымша жүрісте құмалақтар амалсыздан қарсыластың отауларына түсіп, оған қайтадан жүріс беретін болса, ойын әрі қарай жалғасады.
Ойынның дереу тоқтау шарты
Егер ойыншы ойын барысында 82 құмалақ жинаса, ойын бірден тоқтатылады.