Қымыз - биенің ашыған сүті
Сабақтан тыс іс-шара: Қазақтың ұлттық дастарқаны
Бұл сабақтан тыс іс-шара қазақтың ұлттық тағамдарының ерекшелігі мен құндылығын танытуға, қонақжай дәстүрді құрметтеуге, тағам әзірлеу жолдары туралы түсінік беруге бағытталған.
Мақсаты
- Ұлттық тағамдардың ерекшелігі мен құндылығын түсіндіру.
- Қазақ халқының қонақжай дәстүрін құрметтеуге баулу.
- Тағамдардың дайындалу технологиясына қатысты ұғымдарды қалыптастыру.
Тәрбиелік мәні
- Жанашырлыққа, әсемдікке, тіл мәдениетіне тәрбиелеу.
- Қазіргі заман талабына сай әдеп пен мәдениетті ұштастыру.
Дамытушылық бағыты
- Оқушылардың шығармашылығын дамыту.
- Қолөнер шеберлігі мен ұйымдастырушылық қабілетін арттыру.
Көрнекіліктер
Плакаттар және тақырыптық материалдар.
Сабақ жоспары
- 1. Қазақтың ұлттық тағамы: қазақша ет
- 2. Салат жасау
- 3. Ас атасы — нан
- 4. Қазақ халқының сусындары
- 5. Көрермендермен ойын
Дастарқан мәдениеті және қонақжайлық
Қай халықтың болмасын дастарқаны сол елдің тұрмыс-салтына, әдет-ғұрпына, тіршілік тынысына сай қалыптасады. Ғасырлар бойы көшпелі өмір кешкен қазақ халқының тағамдары да өзіне тән ерекшелікке ие. Негізгі ас-суы — ет пен сүт өнімдері: қымыз, сарымай, құрт, ірімшік және тағы басқалар.
Қонақты қарсы алу әдебі
Қазақ халқы «бар тәттіні қонаққа» деп сақтаған. Қонақжайлық — ата-бабадан қалған қастерлі салт. Үйге келген мейманды құрметтеу — парыз.
- Қонақты жайғастыру.
- Жағдайын жасау, көңілін табу.
- Сақталған сыбағаны әзірлеу.
Мақал-мәтел арқылы мәнін ашу
- «Барымен базар», «Құдайы қонақпыз»
- Қонақты кеудеден итермей, жылы шыраймен қарсы алып, шамасы келгенше сый-құрмет көрсету керек деген ұғым.
- «Қырықтың бірі — Қыдыр», «Қонақпен бірге құт келеді»
- Қонақты қума, берекесі мен шарапаты ілесіп келеді деген түсінік.
- «Адам болар бала қонаққа үйір»
- Баланың әңгіме тыңдап, үлкеннің сөзін ұғып өсуі — тәрбиенің бір жолы.
Ұлттық тағам: Қазақша ет (бешбармақ)
Қазақша ет — қонақ дастарханының көркі. Бұл тағам көбіне жылқы еті, қой еті немесе сиыр етінен дайындалады. Негізгі мән — еттің бабында, сорпаның нәрінде, қамырдың дұрыс жайылуында.
Дайындау тәсілі (қазақша түсіндіру)
- 1 Етті жуып, қазанға суық сумен бірге тұтас салып, баяу отта қайнатады. Қайнаған соң көбігін алып, ара-тұра сапырып отырады.
- 2 Ет қайнап жатқанда қамыр иленеді: еленген ұнға су қосып, жұмыртқа жарып, тұздап илейді. 30–40 минут бетін жауып тынықтырады.
- 3 Қамырды 1–1,5 мм етіп жұқалап жайып, әдетте 8×8 см төртбұрыштап кеседі. Кей өңірлерде жайылған күйі тұтас пісіріледі.
- 4 Еттің пісуіне 30 минут қалғанда тазартылған картопты сорпаға салады.
- 5 Сорпа қайнап тұрған кезде қамырды салып пісіреді. Қамыр түскен бойда сорпа қайта бұрқырап қайнауы керек.
- 6 Дайын қамырды табаққа шығарып, үстіне етті салады. Дастарқанда етті қиялап турап, үстіне тұздық (пияз) құйып береді. Картоп табақ жиегіне қойылады.
- 7 Сорпа бөлек ыдыспен әкелінеді: кей жерде еттен кейін, кей жерде бірге ұсынылады.
Құрамы
Негізгі өнімдер
- Ет — 1 кг
- Пияз — 1–2 дана
- Картоп — 3–4 дана
- Тұз — татымына қарай
Қамыр үшін
- Ұн — 400 г
- Жұмыртқа — 1 дана
- Су немесе сорпа — мөлшеріне қарай
- Тұз — татымына қарай
Ескертпе: Қазақстан өңірлерінде қамырды кесу, сорпа ұсыну, картопты тұтас беру сияқты дәстүрлік айырмашылықтар кездеседі.
По-русски (кратко)
Мясо (баранина, конина, говядина) варят в холодной воде до готовности, снимая пену. За 30–40 минут добавляют соль и специи. Тесто раскатывают (1–1,5 мм) и нарезают квадратиками (около 8 см), затем отваривают в бульоне. Подают тесто, сверху — мясо, лук, по краям — картофель; сорпу подают отдельно.
In English (brief)
Pieces of meat (mutton, horseflesh, or beef) are simmered in cold water, with scum removed. Salt and spices are added near the end. Dough is rested, rolled thin (1–1.5 mm), cut into squares, and boiled in the broth. Serve dough on a platter, top with meat and stewed onion; boiled potatoes are placed around the edges. Broth is served separately.
Шағын мәдени акцент
Қала жағдайында тағам жиі алдын ала туралып, дайын күйінде ұсынылады. Дегенмен табақ тарту мен мейманға құрмет көрсету — дастарқанның басты өзегі болып қала береді.
Шығармашылық бөлім: салат дайындау
«Жігітке жеті өнер де аз» дегендей, бұл бөлімде оқушылар өз мүмкіндіктеріне қарай салат дайындап, ұқыптылық пен ұйымшылдықты көрсетеді.
Ас атасы — нан
Қазақ халқы нанның оңайлықпен келмейтінін білген. Нанға құрмет — еңбекке құрмет. Дәстүрлі нан түрлерінің ішінде таба нан ерекше орын алады: оның дәмі мен сапасы ұнға, қамырдың дұрыс иленуіне, ашытқының бабына және пісіру тәсіліне тікелей байланысты.
Таба нан: дайындалу жолы
- 1 Ашытқы: жарты кесе жылы суға 10–15 г ашытқы салып ерітеді, көтерілген соң қолданады.
- 2 Ұн еленіп, ашытқы, тұз, қант қосылады; жұмыртқа жарып, қамыр илейді. Бетін жауып, жылы жерге 1,5–2 сағат қояды.
- 3 Қамыр көтерілген соң бір қайыра илеп, қайта тынықтырады. Табаның мөлшеріне қарай бөліп, майланған табаға тегістеп салады.
- 4 Дәстүрлі әдіс: табаны шоққа көміп пісіреді, кейін аударып қайта көміп толық пісіреді. Қазіргі кезде пеште 200–250°C-та 20–25 минутта піседі.
Құрамы
- Ұн: 1 кг
- Ашытқы: 2 ас қасық
- Тұз: 1 шай қасық
- Сүт немесе су: 2 кесе
Шелпек (қысқаша)
Қамыр бауырсақтікіндей иленеді, шағын бөліктерге бөлініп, жұқалап жайылады да, қызған майға екі жағы қызарғанша қуырылады.
Tandyr nan (brief)
Dough is made, kneaded several times, shaped into flat cakes, left to rise, then baked at about 200–220°C. Traditionally, they were baked in special ovens called tandyrs.
Қазақтың ұлттық сусындары
Қазақ ауылында қымыз бен шұбат, айран мен қатық, көже мен күрең шай — күнделікті тіршіліктің ажырамас бөлігі. Ұлттық сусындар — әрі тағам, әрі дәру.
Айран
Айран — ұйытылған сүт. Сүтті 5–10 минут қайнатып, қанжылым күйге жеткізіп салқындатады. Ұйытқы қосып араластырып, ыдыстың бетін жауып қояды: 1–2 сағатта ұйып болады. Айран пісіліп, сарымай шайқалады.
Қымыз
Қымыз — биенің ашытылған сүті. Оны ашыту мен бабына келтіру — күрделі процесс. Әдетте саба, торсық немесе ағаш ыдыстар пайдаланылады. Сапасы қымызды дұрыс пісіруге және ыдыстың күтіміне тікелей байланысты.
Қымыз түрлері (мысал)
- Саумал: енді ғана аши бастаған жұмсақ қымыз.
- Уыз қымыз: жаңа құлындаған биенің уызынан ашытылған қою қымыз.
- Бал қымыз: үш тәулік ашытылған.
- Дөнен қымыз: төрт тәулік ашытылған.
- Бесті қымыз: бес тәулік ашытылған.
Шұбат
Шұбат — түйе сүтінен ашытылатын әрі сусын, әрі тағам. Түйе сүті майлы болғандықтан, шұбаттың қоректілігі жоғары. Ашытуы қымызға қарағанда жеңілірек: бір рет қорландырып алса, әрі қарай өздігінен аши береді. Құярда ғана жақсылап шайқап жіберу жеткілікті.
Күтімі: торсық немесе күбі айына кемінде екі рет тазартылып, тұзды сумен жуылып-шайылып тұрады.
Көрермендермен ойын: үш тілде аудару
Көрермендерге ұлттық дастарқанға қатысты сөздер беріліп, оларды қазақша–орысша–ағылшынша аудару ұсынылады.
Қорытынды
Түйін сөз
Туған халқым, өнерің — ұрпаққа үлгі, көңілің — көктем, жаның — ізгі. Салт-дәстүрің мирас болып бізге жеткен, жасампаз өнерің мәңгі.
Алғыс
Осы шара арқылы ұлттық тағамдарымыздың мәнін, қонақжайлықтың қадірін және дастарқан мәдениетінің тереңдігін тағы бір мәрте ұғындық. Көріп-тамашалағандарыңызға көп рақмет! Сау болыңыздар!