Мектеп жасына дейінгі балаларды мектепке дайындау ауқымды мәселе
Мектеп жасына дейінгі балаларды мектепке психологиялық тұрғыдан дайындау — бүгінгі психология мен педагогикадағы өзекті бағыттардың бірі. А. В. Запорожец баланың мектепке дайындығын оның жеке ерекшеліктері біртұтас жүйе ретінде қалыптасуы арқылы сипаттайды: мотивация, танымдық қабілеттер және ерік-жігер механизмдері өзара тығыз байланыста дамуы керек. Демек, мақсат — баланы жан-жақты психологиялық дайындау.
Бала тек «әріп таныса» жеткілікті ме?
Көптеген ата-ана баланың мектепке баруы үшін әріп танып, санай алса болғаны деп ойлайды. Әрине, бұл маңызды. Бірақ мектепке психологиялық дайындық еленбей қалса, бейімделу кезеңі бала үшін күрделі өтуі мүмкін.
Өтпелі кезеңнің қиындығы
Балабақшадан мектепке ауысу — режим, талап, қарым-қатынас және жауапкершілік өзгеретін кезең. Балабақшада сабақтар ұйымдастырылып, психолог-педагогтар дайындық жұмыстарын жүргізгенімен, баланың жан-жақты дамуы мен мектепке бейімделуіне ата-ананың ықпалы ерекше.
Ата-анаға практикалық құрал
Төменде ата-аналарға баласының мектепке психологиялық дайындығын шамамен бағалауға көмектесетін өзіндік бақылау сұрақтары ұсынылады. Бұл тәсіл американдық психолог Джеральдин Чейпидің ұсыныстарына сүйенеді: ата-ана күнделікті өмірде баланы бақылап, сұрақтарға жауап беру арқылы дамудың жалпы деңгейін бағдарлай алады.
Мектепке психологиялық дайындығын бағалауға арналған сұрақтар
Бұл тізім диагноз қоюға арналмаған. Ол ата-анаға баланың күшті жақтарын байқап, қажет тұстарын дамытуға бағыт береді.
1) Таным қабілетінің даму деңгейі
- Негізгі ұғымдарды меңгерген бе (оң жақ, сол жақ, үлкен, кіші және т.б.)?
- Аяқталмаған оқиғаның соңын болжай ала ма?
- Үш нұсқауды есте сақтап, орындай ала ма (мысалы: «қуыршақты алып кел»)?
- Әріптерді танып, атай ала ма?
2) Базалық тәжірибесі
- Сізбен бірге банкке, поштаға немесе дүкенге барған ба?
- Кітапханада болып көрді ме?
- Хайуанаттар бағына, музейге және басқа мәдени орындарға барған ба?
- Сіз балаңызға үнемі ертегі немесе қызықты әңгімелер оқып бересіз бе?
- Хоббиі бар ма?
3) Сөйлеу тілінің даму деңгейі
- Қоршаған ортадағы негізгі заттарды атай ала ма?
- Ересектердің сұрақтарына оңай жауап бере ала ма?
- Заттардың не үшін қажет екенін түсіндіріп айта ала ма?
- Заттардың қайда тұрғанын айтып бере ме?
- Оқиғаларды немесе ертегі-әңгімелерді ретімен баяндап бере ала ма?
- Сөздерді анық әрі дұрыс айта ма?
- Сөздерді грамматикалық жағынан дұрыс қолдана ма?
- Басқа балалармен қарым-қатынасқа оңай түсе ала ма?
4) Эмоционалды даму деңгейі
- Көңіл-күйі көбіне қандай болады?
- Өзін жеке тұлға ретінде сезіне ме?
- Күн тәртібі өзгергенде тез бейімделе ала ма?
- Өз еркімен жұмыс істей ме, достарымен жарысқанды ұната ма?
5) Қарым-қатынасқа түсу қабілеті
- Басқа балалармен ойнай ма, ойыншықтарымен бөлісе ме?
- Жағдайға байланысты кезек сақтай ала ма?
- Басқалардың сөзін бөлмей, тыңдай ала ма?
6) Физикалық даму деңгейі
- Есту қабілеті жақсы ма?
- Көру қабілеті жақсы ма?
- Біршама уақыт тыныш отыра ала ма?
- Жалпы қимыл-қозғалысы жақсы дамыған ба (доппен еркін ойнау, баспалдақпен жүру және т.б.)?
- Белсенді, шымыр, шапшаң көрінеді ме?
Қорытынды
Мектепке дайындық — тек білім мен дағды емес, ең алдымен бейімделу, қарым-қатынас, эмоцияны реттеу, ерік-жігер және таным сияқты кешенді қабілеттердің үйлесімді дамуы. Балабақша мен мектептің байланысы маңызды болғанымен, баланың күнделікті тәжірибесін байытып, қолдау көрсететін негізгі орта — отбасы.