Баянауылда оқыған жылдары
Мақсат пен құндылық
Бұл сабақтың өзегі — Жүсіпбек Аймауытовтың өмірі мен шығармашылығын жүйелі таныту, әдеби мұрасының басты ерекшеліктерін ұғындыру және оқушылардың көркем сөзге құрметін тереңдету. Сонымен бірге қазақ зиялыларының еңбегін түсіне отырып, ізденімпаздыққа, шығармашылық ойлауға, адамгершілік-рухани дүниетанымды байытуға бағыт береді.
Білімділік
Жазушының өмір жолы мен шығармашылық мұрасы туралы терең түсінік қалыптастыру, әдеби мұрасының өзекті қырларын айқындау.
Дамытушылық
Қазақ зиялыларының шығармаларын талдауға дағдыландыру, сөз өнерін бағалау мәдениетін дамыту, дерекпен жұмыс істеуге үйрету.
Тәрбиелік
Көркем әдебиет оқуға ынталандыру, адамгершілік құндылықтарды орнықтыру, рухани өрісті кеңейту.
Кіріспе: дәуір шындығы және қаламгер тағдыры
XX ғасырдың басы — қоғамдық құрылымдар алмасып, тарихи бетбұрыстар қатар жүрген күрделі кезең. Сол дәуірдің қайшылыққа толы ақиқатын әдебиет әлемінде үлкен суреткерлікпен бейнелеген тұлғалардың бірі — Жүсіпбек Аймауытов. Бүгінгі талдауымыз жазушының көпқырлы шығармашылығына және оның қазақ әдебиетіндегі орнына арналмақ.
Ой шақыру: Жүсіпбек кім?
Жүсіпбек Аймауытов — жазушы, ақын, сыншы, драматург, аудармашы, публицист. Бұл көпқырлылық оның әдеби мұрасын жан-жақты қарастыруды қажет етеді.
Өмірбаян деректері: негізгі белестер
Туған жері
Павлодар облысы, Баянауыл ауданы.
Алғашқы білімі
Ауыл молдаларынан ескіше сауат ашады: Жүніс қожа, Шәймерден қожа, Қожахмет молда, Қапар қажы, Мұхамеджан сияқты ұстаздардан дәріс алғаны айтылады.
Оқу жолы
- 1907 — Баянауылда оқиды.
- 1911 — Керекуде (Павлодар) екі кластық орыс-қазақ мектебінде білім алады.
- 1914–1919 — Семей мұғалімдер семинариясында оқиды; осы жылдары Қ. Сәтбаевпен және М. Әуезовпен танысып, бірге білім алады.
Семинарияда жүрген тұста «Абай» журналын шығаруға атсалысып, «Сарыарқа» газетімен қызметтестік орнатады.
Қызмет жолы
- 1919–1920 — Семей губерниялық атқару комитетінде бөлім меңгерушісі, «Кедей таңы» газетінің редакторы.
- 1921 — «Қазақ тілі» газетінің редакторы.
- 1922 — мұғалімдік қызметке ауысады.
Драматургиясы: ұлттық театрдың бастауы
Жүсіпбек Аймауытов мұрасының салмақты салаларының бірі — драматургия. Қазақ әдебиетінде төңкеріс қарсаңында қалыптаса бастаған бұл жанрдың іргетасын қалаушылардың қатарында аталады. Сонымен бірге ол қазақтың ұлттық театр өнерінің бастауында тұрған тұлғалардың бірі.
Пьесалары (негізгі деректер)
-
«Салиқа қыз»
1922
-
«Мансапқорлар»
1922
-
«Қанапия — Шәрбану»
1916–1917; кітап болып 1926 жылы басылған (мәтінде осылай беріледі)
-
«Ел қорғаны»
1926
-
«Шернияз»
1926
-
«Рәбиға»
1926
Пьесалардың идеялық бағыты мен көркемдік ізденістері XX ғасырдың 20-жылдарындағы әдеби үрдістегі жаңа құбылыс ретінде бағаланады: жаңаның жеңісін, ескінің күйреуін суреттеу арқылы дәуірдің жаңа адамын танытып, қазақ ауылындағы әлеуметтік тартысты шынайы көрсетеді.
Сабақ барысы: талдау мен сұрақ-жауап
Ұйымдастыру және тексеру
Сабақтың бастапқы бөлімінде оқушылардың алдыңғы тақырыптар бойынша білімі сұрақ-жауап арқылы бекітіледі.
- Қазақ әдебиетіндегі өзіндік орны бар жазушылар кімдер?
- М. Дулатовтың танымал шығармалары қандай?
- «Көкшетау» поэмасының авторы кім, онда қандай халық аңыздары айтылады?
- М. Жұмабаевтың поэмаларын ата.
- «Қойлыбайдың қобызы» поэмасының тақырыбы қандай?
- С. Торайғыровтың «Қамар сұлу» романының тақырыбы мен идеясы.
- 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысты жырларды ата.
Топтық жұмыс
Оқушылар 3 бағыт бойынша қысқа слайд-жоба қорғайды (3–5 минут):
1-топ: Жүсіпбек — ақын
Поэзиясындағы тақырып, тіл өрнегі, идеялық өзек.
2-топ: Жүсіпбек — прозашы
Кейіпкер сомдау, әлеуметтік-психологиялық талдау, реализм.
3-топ: Жүсіпбек — драматург
Пьесаларындағы қақтығыс, қоғам бейнесі, сахналық тіл.
Қорытынды: мұраның кең тынысы
Жүсіпбек Аймауытов өз еліне өлшеусіз еңбек сіңірген. Ол аудармашы ретінде орыс және әлемдік классика туындыларын қазақ тіліне тәржімалап, ұлттық оқырман көкжиегін кеңейтті. Мәтінде оның Н. В. Гогольдің «Ревизор» шығармасын, А. С. Пушкиннің «Тас мейман» және «Сараң сері» сияқты туындыларын, сондай-ақ басқа да шығармаларды аударғаны аталады.
Жас ұрпақты жаңа рухта тәрбиелеуге бағытталған педагогикалық және ғылыми еңбектері де құнды: «Тәрбиешіге көмек», «Психология», «Жан жүйесі және өнер таңдау». Бұл еңбектер мінез-құлық мәдениетін, адамгершілік ұстанымды, тұлға тәрбиесінің мәнін пайымдауда маңызды орын алады.
Ой толғау: Жүсіпбектің әдеби мұрасы — ұлттық құндылығымыз. Ол қазақ әдебиетінің тарихи қорынан айрықша орын алады.
Үй тапсырмасы
Оқу және талдау
«Ақбілек» романын (реалистік роман) оқып, мазмұны мен көркемдік ерекшеліктері бойынша талдап келу.