Портрет жанрымен танысу
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру бөлімі
Оқушыларды түгелдеу, назарын сабаққа аудару.
II. Өткен сабақты қайталау
Үй тапсырмасын тексеру және сұрақ-жауап арқылы білімді бекіту.
III. Жаңа сабақ
Қызығушылықты ояту → мағынаны тану → ой-толғаныс.
IV–VII. Бекіту және қорытынды
Сергіту, ойын, үй тапсырмасы, Венн диаграммасы арқылы қорытындылау.
Өткен сабақты қайталау: Бейнелеу өнері түрлері
Өткен тақырыпты еске түсіру үшін «Бейнелеу өнері нешеге бөлінеді?» деген сұраққа жауап беріледі. Бейнелеу өнері 5 түрге бөлінеді:
1) Сәндік-қолданбалы өнер
Тұрмысқа қажетті әсем бұйымдар жасау (зергерлік бұйымдар, алқа, сырға және т.б.).
2) Сәулет өнері
Архитектура: тұрғын үйлер, қоғамдық және тұрмыстық құрылыстар, мешіт және т.б.
3) Мүсін өнері
Тас, металл, ағаш, қыш, ермексаз сияқты материалдардан жасалатын көлемді бейне.
4) Графика
Қаламмен штрихтау арқылы орындалатын жұмыс.
5) Кескіндеме
Түрлі түсті бояумен орындалатын жұмыс.
Жаңа сабақ: Портрет жанры
1) Қызығушылықты ояту
Оқушылар кескіндеме жанрларын еске түсіреді және жетекші сұрақтар арқылы жаңа тақырыпқа өтеді: натюрморт, пейзаж, кескін. Соңында «Бұл қандай жанр?» деген сұраққа келіп, дұрыс жауап ретінде портрет анықталады.
2) Мағынаны тану
Портрет — адам бейнесін бейнелейтін көркем шығарма. Адам баласы ерте заманнан-ақ айналасын, табиғатты, жан дүниесін және адам келбетін суреттеуге қызыққан. Бұған тасқа қашалған ежелгі суреттер дәлел бола алады.
Портрет өнері мыңдаған жылдар бұрын қалыптасқан. Мүсін мен сурет өнерінде адам дидарын бейнелеу әрқашан маңызды орын алып келді. Қазақстан суретшілері ішінде халық суретшісі Ә. Қастеевтен бастап, бүгінгі жас қылқалам шеберлеріне дейін бұл жанрда өзіндік қолтаңбасымен танылған өнерпаздар бар: Айша Ғалымбаева, Сахи Романов, Молдахмет Кенбаев, Гүлфайруз Исмаилова және т.б.
Портреттің композициялық түрлері
1) Иыққа дейінгі портрет
Бастың және иықтың жоғарғы бөлігі көрінеді.
2) Белге дейінгі портрет
Кеуде мен бел тұсына дейін қамтылады.
3) Толық фигуралы портрет
Адам толық бойымен бейнеленеді.
Пәнаралық байланыс: әдебиеттегі портрет
Портрет ұғымы бейнелеу өнерімен ғана шектелмейді. Әдебиетте адам бейнесі өлеңмен де, сөзбен сипаттау арқылы да беріледі.
Өлеңмен берілген портрет (мысал)
Ақ киімді, денелі, ақ сақалды, Соқыр, мылқау — танымас тірі жанды. Үсті-басы ақ қырау, түсі суық, Басқан жері сықырлап келіп қалды. Бұлттай қасы жауып екі көзін, Басын сілкісе, қар жауып мазаңды алды. Борандай бұрқ-сарқ етіп долданғанда, Алты қанат ақ орда үй шайқалды.
Сөзбен сипатталған портрет (мысал)
Хамит — ұзын бойлы, жауырынды, тіп-тік, сұр жігіт. Қыр мұрынды, шүңіректеу көзі бар, сақал-мұрты шыққан. Жасы 25–26 шамасында.
Практикалық бөлім: портрет салу
Мұғалім интерактивті тақтадан бастың салу схемасын көрсетіп, кезең-кезеңімен түсіндіреді. Оқушылар сыныптас модельді ортаға шақырып, сол схемаға сүйене отырып портрет салады.
Негізгі талап
Композицияны дұрыс орналастыру: бет пішіні, көз-қарым, пропорция және тепе-теңдік.
Жұмыс форматы
Бақылау, салыстыру, штрих және жеңіл тон беру арқылы бейнені жинақтау.
Сергіту сәті
Шіркін сурет сабағы, Ауылды еске салады. Мың құбылтып бояймыз, Туып-өскен даланы. Қызыл бояу — қызғалдақ, Сары бояу — сарғалдақ. Жасыл бояу — жайлауым, Іздеп барар армандап.
Ойын: мақал-мәтелді жалғастыр
Адам мінез-құлқы мен адамгершілік құндылықтарына қатысты мақалдардың жалғасын табу арқылы оқушылардың тілдік қорын және ойлауын дамыту көзделеді.
1) Атаңның баласы болма, адамның баласы бол.
2) Адам болатын бала алысқа қарайды.
3) Адам көркі — шүберек, ағаш көркі — жапырақ.
4) Тау тауға қосылмас, адам адамға қосылады.
5) Көре-көре көсем болады, сөйлей-сөйлей шешен болады.
Үй тапсырмасы
Портреттің тағы бір түрі бар: автопортрет — суретшінің өзін-өзі бейнелеуі. Үйге тапсырма: өз автопортретіңді салып келу.
Сабақты қорытындылау: ой-толғаныс
Қорытынды кезеңде оқушылар Венн диаграммасын құрастырып, бейнелеу өнері мен әдебиет пәніндегі портреттің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын ажыратады.
Бейнелеу өнеріндегі портрет
- Көркем бейне сызық, пропорция, жарық-көлеңке арқылы беріледі.
- Композициялық құрылым (иыққа дейін, белге дейін, толық фигура) маңызды.
Әдебиеттегі портрет
- Кейіпкер келбеті сөзбен, теңеу мен сипаттау арқылы ашылады.
- Сыртқы бейнемен қатар мінезі мен көңіл күйі де қатар беріледі.
Ортақ тұстары
Екі пәнде де мақсат бір: адам бейнесін тану, оның ерекшелігін көрсету және көрермен/оқырманға әсер ету.