Қазтуған жырау толғауларының өзіндік ерекшеліктері

І БЛОК. Мақсаттылық

Бұл материал — 9-сыныпқа арналған «Қазақ әдебиеті» пәні бойынша практикалық сабақтың технологиялық картасы.

Негізгі деректер

Пәні: Қазақ әдебиеті
Мамандығы: 0111000 — Негізгі білім беру (Қазақ тілі мен әдебиеті)
Тобы: ҚТ-Ж-11
Күні: 12.03.2013

Сабақ сипаттамасы

Тақырыбы: Қазтуған жырау толғаулары және олардың тәрбиелік мәні
Типі: Алған білімді бекіту
Түрі: Практикалық

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Қазтуған жыраудың толғаулары туралы жан-жақты мәлімет беру, әдебиеттегі орнын көрсету.
Шығармалардың көркемдік әлемін таныту, мәтінді талдап, көркемдік ерекшеліктерін танып оқуға үйрету.
Жырлардың шығу тарихы мен мазмұнына әдеби талдау жасату.

Тәрбиелік

Практикалық тапсырмалар арқылы ізгі қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру.
Адамды сүюге, өзін қадірлеуге, табиғатты қорғауға баулу.
Ерлікке, отансүйгіштікке, еңбексүйгіштікке және мейірімділікке тәрбиелеу.
Елі мен жерін сүюге бағытталған гумандық, патриоттық тәрбие беру.

Дамытушылық

Ой еркіндігін және эстетикалық сезімді ояту.
Өздігінен білім алып, дамуға қабілетті тұлға қалыптастыру.
Көркем сөз өрнегін талдап, жүйелі мазмұндау арқылы тіл дамыту.
Сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, өздігінен білім алуға баулу.

Кәсібилік

Көркем шығарма компоненттерін тиімді оқытуға арналған тәжірибелік дағды қалыптастыру.
Өз ойын жүйелі жеткізу, сабақтағы әдіс-тәсілдерді орынды қолдануға үйрету.
Жыр құрылысына толық әдеби талдау жасап, зерттеу жолдарын меңгерту.

Күтілетін нәтижелер

Базалық

Толғаулардың нұсқалары, зерттелуі және көркемдігі туралы мәліметтерді біледі.
Шығарманың ерекшеліктерін ұғынып, әдеби-теориялық талдау жасай алады.

Кәсіптік

Жыраулық поэзия үлгілерін (жыр, терме, эпостық жырлар) тиімді әдіс-тәсілдермен меңгертудің жолдарын игереді.
Өз білгенін түсіндіру және баяндау әдістері арқылы жүйелі сөйлеуге үйренеді.

Пәнаралық байланыс

Қазақ тілі, Қазақстан тарихы, әдебиеттануға кіріспе, музыка, география.

Негізгі терминдер мен ұғымдар

Ақын, жыршы, жырау, аударма, жазба әдебиет, көпнұсқалылық, эпостық жырлар, хандық дәуір әдебиеті, көнерген сөздер, түсіндірме сөздік.

Сабақ технологиясы мен әдістері

Технологиялар

Дамыта оқыту
Проблемалық оқыту
СТО әдістері

Әдістер

Сұрақ-жауап
Баяндау, түсіндіре баяндау
Талдау, салыстыру
«Миға шабуыл», «Ой қозғау»

Интерактивті құралдар

Тірек-сызбалар
Ақпарат көздерімен жұмыс
Электронды оқулық, бейнематериал

ІІ БЛОК. Сабақтың жабдықталуы

Көрнекі құралдар

Тірек-сызбалар
Үлестірмелі материалдар, деңгейлік тапсырмалар
Бағалау ведомосі, бағалау мониторингі
Оқу-әдістемелік кешен (ОӘК), тест тапсырмалары
Оқулықтар, электронды оқулықтар
Интерактивті тақта

Техникалық құралдар

Магниттік тақта
Видеопроектор
Компьютерлер, ноутбуктер
Интерактивті тақта
Аудио құралдар (магнитофон және т.б.)

Негізгі оқу ресурсы: «Қазақ әдебиеті», 9-сынып. Электронды оқулық (БАПТО, 2009).

Ақпараттық қор

Негізгі әдебиеттер

Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. Алматы: Ана тілі, 1992. — 368 б.
Мағауин М. Ғасырлар бедері. Алматы: Жазушы, 1991. — 432 б.

Қосымша әдебиеттер

Бес ғасыр жырлайды. 2 томдық. Алматы: Жазушы, 1989.
Жеті ғасыр жырлайды. Алматы: Жазушы, 2004.
Әдебиеттану терминдер сөздігі. Алматы: Ана тілі, 1998.

Деңгейлік тапсырмалар

Тапсырмалар оқушының білімін кезең-кезеңімен тереңдетіп, талдау дағдысын және дәлелді пікір айтуын дамытуға бағытталған.

І деңгей (әр тапсырма — 1 ұпай)

Қазтуған жыраудан қалған әдеби мұра нұсқалары және негізгі зерттеушілер туралы не білесің?
Жырау шығармашылығының түркі халықтарына ортақтығы неліктен? Негізгі себептерін ата.
Жырау шығармаларының тарихи негіздері туралы қандай деректер білесің?
Өзіне арналған мадақ жыры негізінде кейіпкер ретінде сипаттама бер (жеке тұлғалық қасиеттерін ғана көрсет).
Қазтуған жырау толғауларының өзіндік ерекшеліктерін ата.

ІІ деңгей (әр тапсырма — 2 ұпай)

Жырау шығармаларында кездесетін жер-су атауларын жинақта (өзен-көл, қоныс атаулары т.б.).
Толғаулардағы түсінілуі қиын сөздерді анықтап, түсіндірме сөздікпен жұмыс жаса: көбе, қары ұнымы, сырық, балдағы, қылшан, салуалы, ботташық, кежі т.б.
Сөз қолданысы мен әдеби-көркемдегіш тәсілдерге талдау жаса: адам образын жасауда қандай көркемдік үлгілер қолданылады, оқиғаны дамыту ерекшелігі қандай?
Төмендегі үзінді мен М. Қашқари сөздігіндегі ұқсастықтарды салыстырып талда:

Балталы, Бағаналы ел аман бол,
Бақалы, балдырғанды көл аман бол.
Кірім жуып, кіндігім кескен жерім,
Ойнап-күліп ер жеткен жер аман бол!

М. Қашқари сөздігіндегі өлең:
Еділдің суы ағады,
Ойпаң жерлерге қақ тұрады.
Осындай көлшіктерде балық пен бақалар
Өсіп-өніп көбейеді.
Халық тәуелсіздігі мен ел бостандығы туралы өз пікіріңді 5–6 сөйлеммен, нақты түрде білдір.

ІІІ деңгей (тест, әр сұрақ — 1 ұпай)

Тест тапсырмалары компьютер арқылы орындалады (VIP TEST).

Өлең тармағындағы соңғы бунақтың буын саны бірдей болып үйлесуі қалай аталады? (буын / ұйқас / бунақ / шумақ / тармақ)
Халық поэзиясының өлеңмен баяндалатын, оқиғалы көркем шығарма түрі: (өлең / эпопея / әңгіме / жыр / ертегі)
Төмендегі ғалымдардың қайсысы Қазтуған жырау тақырыбын арнайы зерттемеген? (М. Мағауин / Қ. Жұмалиев / Х. Сүйіншәлиев / М. Байділдаев)
«Ұлттық бояуы қанық, афоризмдерге бай өр рухты толғаулар» деген пікірді айтқан: (Ә. Қоңыратбаев / М. Мағауин / Қ. Жұмалиев / М. Ғабдуллин / Х. Сүйіншәлиев)
Шоқан Уәлиханов «көшпенділер философы» деп атаған жырау: (Қазтуған / Ақтамберді / Шалкиіз / Асан қайғы / Доспамбет)
«Балығы тайдай тулаған, бақасы қойдай шулаған» — қолданылған тәсіл: (қайталау / метафора / эпитет / әсірелеу / теңеу)
Қазтуған жыраудың ерекшелігі: (тұңғыш жеткен / ұйқас ерекшелігі / реалистік сипаты жоқ / өзін мақтау және диалог / монолог көп)
Қазтуғанда кездеспейтін толғау: (Бұдырайған екі шекелі / Алаң да алаң, алаң жұрт / Салп-салпыншақ анау үш өзен / Балдағы алтын құрыш болат / Ай хан, мен айтпасам білмейсің)
Берілген жолдардағы дыбыстық өрнек/тәсіл: (аллитерация / ассонанс / теңеу / қайталау / әсірелеу)
Қазтуған толғауларында кездеспейтін ұйқас түрі: (қара өлең / шұбыртпалы / шалыс / кезекті / егіз)

Құны 5 ұпайлық тапсырмалар (2 жұмыс)

Толғауларда қолданылған көркемдік тәсілдерді мысалмен талдап, олардың көркемдеудегі маңызын түсіндір. Зерттеушілер пікірін салыстыра отырып, өзіндік қорытынды жаса.
«Қазтуған толғауларына қатысты ХХІ ғасыр жырауларының негізгі тақырыбы қандай болар еді?» тақырыбында өз ой-пікіріңді білдір.

ІІІ БЛОК. Сабақ мазмұны және өткізу технологиясы

Төмендегі құрылым сабақтың кезеңдерін, мақсаттарын және күтілетін нәтижені нақтылауға арналған.

I. Мотивация (2 минут)

Мақсаты

Оқушылардың қызығушылығын ояту және назарын сабаққа шоғырландыру.

Оқытушы әрекеті

Амандасады, ұйымдастыру жүргізеді.
Өлең жолдарын оқып, авторын анықтатуға бағыттайды.

Оқушы әрекеті және нәтиже

Сабаққа дайындалады, кезекшілік міндетін орындайды.
Ынтымақтастық атмосферасы қалыптасады.

Үзінді (авторын тап)

Бұлт болған айды ашқан,
Мұнар болған күнді ашқан.
Мұсылман мен кәпірдің,
Арасын бұзып өтіп, дінді ашқан —
Деп шалқыған жырау кім еді?

Жауабы: Сүйінішұлы Қазтуған (мадақ жыры).

II. Тақырып пен мақсат қою (3 минут)

Оқытушы әрекеті

Сабақтың мақсат-міндеттерімен таныстырады.
Сабақ барысының бөлімдерін түсіндіреді (тірек-сызба арқылы).

Оқушы нәтижесі

Сабақ мақсатын түсінеді, жұмыс реттілігін нақты біледі.
Орындайтын тапсырмаларға бағыт алады.

III. Негізгі кезең: практикалық жұмыс (25 минут)

Мазмұны

Жыраулық дәстүрдің ерекшеліктері.
Негізгі ұғымдар: жыршы, жорықшы жырау, толғау, терме, нұсқалар, көркемдік.
Ақпарат көздері және әдебиеттер тізімімен жұмыс.

Ресурс

Көрнекі құралдар, тірек-сызбалар
Глоссарий, сөздік
Электронды оқулық
«Қайран Еділ» әні (бейнежазба, Бекболат Тілеухан орындауында)

Күтілетін нәтиже

Зерттеу жұмыстары бойынша мәлімет алмасады.
Ұғымдарды анықтап, талдау жасайды.
Толғау нұсқаларының тарихи жағдайлармен байланысын түсіндіреді.

IV. Бекіту (25 минут)

Тапсырмалар

Оқушыларды топтарға бөлу.
Жедел сұрақтар:
- Қандай көркемдегіш тәсілдер қолданылған?
- Тәрбиелік мәні қандай?
- М. Мағауин еңбегінің құндылығы неде?
- Сөздік жұмысын орындау.
Деңгейлік тапсырмаларды орындау.

Нәтиже

Өз ойын айту дағдысы дамиды.
Көпшілік алдында сөйлеу мәдениеті қалыптасады.
Педагогикалық ойлау және дәлелдеу іскерлігі нығаяды.

V. Білімді бақылау және бағалау (20 минут)

Бағалау тәсілдері

Дайындық деңгейін ескеру.
Деңгейлік тапсырма орындауын тексеру.
Өзін-өзі бағалау, өзара бағалау, компьютер арқылы бағалау.

Рефлексия құралы

«Білемін — Білгім келеді — Үйрендім» кестесі арқылы ой қорыту және кері байланыс.

VI. Қорытынды (5 минут)

Сабақ барысына талдау жасалып, ұсыныстар айтылады. Тақырып бойынша негізгі ұғымдар мен түсініктер бекітіледі.

VII. Үй тапсырмасы (10 минут)

Міндетті бағыт

Деңгейлік тапсырмалардың үлгермеген бөлігін аяқтау.

Тереңдетілген бағыт

Асан қайғы, Доспамбет жырау шығармаларымен танысу; зерттеушілер пікірін салыстыру.

Шығармашылық бағыт

«Жерұйық — құтты мекен» тақырыбында эссе немесе Қазтуған жырауға арнау (хат/өлең) жазу.

Қосымша тапсырма

9-сынып әдебиет оқулығында осы тақырыпқа берілген 2 сағатқа сүйеніп, сабақ жоспарының үлгісін құрастыр.

Сөздік жұмысы (көнерген сөздер)

Төмендегі анықтамалар толғау мәтінін дәл түсінуге және тарихи-мәдени контексті ашуға көмектеседі.

Қару-жарақ, тұрмыстық бұйымдар

Көбе: Көбесі болаттан немесе темірден жасалған сауыт түрі.
Құрық: Жылқы ұстауға арналған, ұшына ілмек жіп бекітілген ұзын сырық.
Сырық: Киіз үйдің киізін жөндеуге, түндікті көтеріп ашуға арналған ұзын таяқ.
Балдағы: Қылыштың, пышақтың сағағын (сабын) бекітіп тұратын сақина.
Қылшан: Жебе салуға арналған, жылқы қылынан тоқылып жасалған оқ қабы (қорамсап).

Сипат, табиғат және әрекет атаулары

Салуалы: Салауатты, парасатты, байыпты.
Ботташық: Шатырша гүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік.
Кежі: Күзет, қарауыл, шолғын, торуыл.
Шөк: Түйенің тізесін бүгіп жатуы.
Қары ұнымы: Мағынасы нақтылауды қажет ететін тіркес; мәтін контексіне қарай түсіндірме сөздікпен анықтау ұсынылады.