Пысықтың бәрі кедей келетұғыны несі
Қара сөздер
Абайдың қырықыншы қара сөзі
Бұл сөзде Абай қазақ қоғамындағы қайшылықты мінез-құлықтарды тізіп, «неліктен осылай?» деген сұрақты қайта-қайта қойып, ойлануға шақырады. Төмендегі ойлар — күнделікті қарым-қатынас, сыйластық, әділет, жалған мақтау мен шындыққа көзқарас төңірегіндегі өткір байқаулар.
Қырықыншы сөз
Зинһар, сендерден бір сұрайын деп жүрген ісім бар: біздің қазақ өлген кісісінде «жаманы жоқ», ал тірі кісісін жамандаудан «аманы жоқ» болатыны қалай?
Қарым-қатынас пен араздық
- Қайраты қайтқан шал мен жас — бәрі бітімге келе береді; ал шалдар өз-өзінен құрбыдан айырылып, азайып отырса да, бір-бірімен бітім қылмайтыны қалай?
- Бір елдің ішінде жамағайын кісіні бірге туғандай көріп, іші елжіреп тұрып, елге келсе, аз уақыттан соң қайта қашқандай болатыны қалай?
- Екі жақсы бір елде сүйіскен достығын сақтай алмайды да, кейбір антұрғандардың тым-ақ тату бола қалатыны қалай?
- Біреуді «досым» деп жүрсең, оған сенің бір дұшпаның келіп бір тай берсе, бұзыла қалатыны қалай?
- Күнде тілін алатын достан кейде бір тіл алған дұшпанға кісінің өле жаздайтыны қалай?
- Көп кісі «досым жетілсе екен» демейді; егер жетілсе, баяғы досына бітімі жоқ дұшпан сол болатыны қалай?
Өлшем, мақтау және екіжүзділік
- Жаттың бір тәуір кісісін көрсе, «жарықтық» деп жалбырап, мақтай қалып, өз елінде одан артық адам болса да танымайтыны қалай?
- Бір жолаушы алыс жерге барса, барған елінде «өз елімді мақтаймын» деп өтірікті сыбап-сыбап айтады; қайтып келген соң барған, көрген елін-жерін мақтап, қайтадан өтірікке баратыны қалай?
- Қай қазақты көрсең де, баласы жасырақ болса, оның басынан «пәрмене» болып жүреді де, ержеткен соң суық тартып кететіні қалай?
- Бәйгеге ат қоссаң, атыңды тартыспайтын ағайын, ат келсе бәйгесіне өкпелейтіні қалай?
- Баяғыда біреу біреуді «пәлен жасымда келе жатқанда, пәлен жерге жеткізіп салып еді» деп, соны өлгенше айтып жүретін еді; осы күні бұл жылғы бергені ендігі жылға жарамайтыны қалай?
Береке, адалдық және пайда қуалау
- Біреудің ағайыны торқалы тойда да, топырақты өлімде де, адалдық пен берекеде де алысуға табылмай, «барымта», «алалық», «ұрлық» десе, табыла қалатыны қалай?
- Байдың баласы кедей болса, ұрлық қылуға арланбайды да, байға кірісуге (еңбекке ұмтылуға) арланатыны қалай?
- Біреу біреудің үйіне келгенде, үйдегі малын тегіс айдап келеді де, өз үйіне кісі барғанда бар малын далаға айдап жіберетіні қалай?
Билік, мінез және қоғам өлшемі
- Елді «пысық» билегені несі? Пысықтың бәрі кедей келетіні несі?
- Тоқал қатынның өр келетіні несі? Кеселді кісінің ер келетіні несі? Кедей кісінің кер келетіні несі?
- Нәпсісін тыйып, бойын тоқтатқан кісі «жаман» атанып, нәпсісі билеп, мақтанға еріп, пәле шығарған кісі «мықты» атанатыны несі?
Шын сөз бен пәлелі сөз
- Қазақ шын сөзге нанбай, құлақ та қоймай, тыңдауға қолы да тимей жүреді де, пәлелі сөзге, өтірікке сүттей ұйып, бар шаруасы судай ақса да, соны әбден естіп-ұқпай тынбайтыны қалай?
- Кей жұрт ақыл айтарлық кісіні іздеп таба алмайды; ал қылығының қылшығын танитын кісіден қашық жүретіні қалай?
- Тыныштық іздеп таба алмай жүрген жұрт тыныштық көрсе, сәтке тұрмай, тыныштықтан жалыға қалатыны қалай?
Жалғасы
Абайдың басқа да қара сөздері осы сияқты мінезді безбендеп, адамдық өлшемді түзетуге үндейді: шындықты тыңдау, әділетті ұстану, күншілдік пен даңғойлықтан арылу, берекені сақтау.