Табиғаттағы зат айналысымен таныстыру
Табиғаттағы жануарлар мен өсімдіктердің байланысы
Бұл сабақ жоспары оқушыларға табиғаттағы тірі ағзалардың өзара байланысын, қорек тізбегін және зат айналымының қалай жүретінін түсіндіруге бағытталған.
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
- Жануарлар мен өсімдіктердің табиғаттағы байланысы туралы мағлұмат беру.
- Табиғаттағы зат айналымымен таныстыру.
Дамытушылық
- Ойлау қабілетін дамыту, ойын толық әрі анық жеткізуге үйрету.
- Өздігінен және топпен жұмыс істеу дағдыларын жетілдіру.
- Оқуға қызығушылығын арттыру.
Тәрбиелік
- Табиғатты аялауға баулу.
- Қорек тізбегін құрастыра білуге үйрету.
Құралдар мен ресурстар
Әдіс-тәсілдер
Түсіндіру, сұрақ-жауап, баяндау, әңгімелеу, талдау, көрнекілік, шығармашылық тапсырмалар.
Көрнекіліктер мен жабдықтар
- Өмір айналымы сызбасы, тірек-сызбалар.
- Үлестірмелі карточкалар, жануарлар мен өсімдіктер суреттері.
- Интерактивті тақта.
- А3 плакаты, желім, түрлі түсті фломастерлер.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру бөлімі (психологиялық дайындық)
Тақпақ:
Қорқытпаймыз құстарды, Қызықтаймыз ұшқанды. Үркітпейміз аңдарды, Жасамаймыз дұшпандық!
II. Үй тапсырмасын тексеру
- «Ұлу» тақырыбын оқып, мазмұнын айту.
- Ұлудың суретін салу.
- Сұрақтарға жауап жазу.
III. Үй тапсырмасын бекіту (тест)
-
1. Тіршілік ету ортасы дегеніміз не?
- А) Жануарлардың мінез-құлқы
- Ә) Жануарлардың тіршілік етуіне қолайлы жер
- Б) Жануарлардың сыртқы түр-келбеті
-
2. Ұлудың денесінде «үккіш» деп нені атайды?
- А) Бақалшық
- Ә) Мүйізі
- Б) Тістері мен тілі
-
3. Өрмекшітәрізділердің қайсысы улы және адам өміріне қауіп төндіреді?
- А) Өрмекші
- Ә) Бүйі мен қарақұрт
- Б) Қанқыз
-
4. Ұлудың бақалшақты ұлулары неше күннен кейін шығады?
- А) 18
- Ә) 24
- Б) 27
-
5. Зиянды паразит құртты көрсет.
- А) Ішекқұрт
- Ә) Сүлік
- Б) Жауынқұрт
-
6. Ұлу неше сантиметр тереңдікке дейін кіріп, ұйқыға кетеді?
- А) 4–6 см
- Ә) 7–9 см
- Б) 5–10 см
-
7. Ішекқұрттың жұмыртқаларын қандай жәндік таратады?
- А) Шыбын
- Ә) Шегіртке
- Б) Маса
-
8. Қазақстандағы ең ірі өрмекшіні ата.
- А) Орман кенесі
- Ә) Бүйі
- Б) Қарақұрт
IV. Жаңа материалды меңгерту
1) Қызығушылықты ояту
- Сабақ «Орманның адам өміріндегі рөлі» туралы әңгімеден басталады.
- Оқушылар Ғабдолла Тоқайдың «Бала мен көбелек» өлеңін сахналайды.
Өмір сүру белгілері
Оқушылар тірі ағзаларға тән негізгі белгілерді атайды:
Сахналық көрініс: «Бала мен көбелек» (үзінді)
Бала:
Гүлзар көркі көбелек, Ұштың неге тынбай? Нені қорек етесің? Қай әлемнен келесің?
Көбелек:
Көгалдарда, бақтарда, Орманда менің тұрағым. Күн нұрынан нәр алып, Гүлді қорек қыламын. Тағдыр берген бір күнім Тыныш өтсе, тілегім.
Талдау сұрағы: Көбелектің өмірі неге байланысты?
Жүзеге асыру (топтық жұмыс)
Оқушылар жануарлар туралы білімін еске түсіреді. Әр топ басшысы карточкадағы сұрақтарды таңдап, талқылайды:
- Шөпқоректілерге қандай жануарлар жатады?
- Етпен қоректенетін жануарлар (жыртқыштар) қандай?
- Өсімдікпен де, жануармен де қоректенетіндер (бәрінқоректілер) кімдер?
- Жәндіктермен қоректенетін жануарларға мысал келтіріңдер.
Топырақтың рөлі
Тірі табиғат өкілдері тіршілік айналымында маңызды рөл атқарады. Топырақ — осы тізбектің негізгі буындарының бірі. Егер топырақ жойылса, тіршілік шеңбері де бұзылады.
Негізгі ой:
Табиғаттағы тепе-теңдік әр буынның сақталуына байланысты.
2) Мағынаны тану: табиғаттағы зат айналымы
Өсімдік
Ауадан көмірқышқыл газын, топырақтан су мен тұздарды сіңіреді. Күн сәулесінің әсерімен жапырақта қант пен крахмал түзіледі. Бұл өсімдіктің өсуіне жағдай жасайды.
Жануарлар мен адам
Өсімдіктермен қоректенеді. Табиғатта барлығы бір-бірімен байланысады, сондықтан бір буынның өзгеруі келесісіне әсер етеді.
Ыдыратушылар
Қорытылмаған қалдықтар, өлген өсімдіктер мен жануарлар топыраққа түседі. Олар қарашірікке айналып, микроағзалар минералдық тұздарға ажыратады. Минералдық тұздарды өсімдіктер қайтадан сіңіреді — тізбек тұйықталады.
Зат айналымының қысқаша сызбасы
Өзекті сұрақ (пікірталас)
Егер тіршілік шеңберінің бір бөлігі жойылса, не болады? Алдымен топ ішінде талқылап, кейін сынып алдында жауап беріледі.
«Қыран» тобы
Өсімдіктер жойылса не болады?
«Сұңқар» тобы
Жануарлар құрып кетсе ше?
«Барыс» тобы
Топырақ жойылса не болады?
Жалпы сұрақ
Саңырауқұлақтар мен бактериялар жойылса не болады?
Қорек тізбегі: мысалдар арқылы түсіндіру
Жердегі барлық тіршілік иелері бір-бірімен қорек тізбегі арқылы байланысады.
Мысал 1
Дән → сарышұнақ → түлкі
Мысал 2
Шөп → бұғы → қасқыр
Мысал 3
Өсімдік → жәндік → көлбақа → құтан
Қорек тізбегінің буындары
- 1-буын: өсімдік (өндіруші)
- 2-буын: өсімдікпен қоректенетін жануарлар
- 3-буын: жыртқыштар
V. Бекіту (ой-толғаныс)
Тапсырма: үлгі бойынша қорек тізбегін құрастыр
- Астық → тышқан → түлкі
- Шөп → киік → қасқыр
- Гүлдер → жәндіктер → құстар
- Жапырақ → шірінді → құмырсқалар
Сұрақ
Неліктен қорек тізбегін бұзуға болмайды?
VI. Сабақты қорытындылау
Биологиялық диктант
Тапсырма: мәтіндегі белгіленген сөздерді жасырып, оқушыларға толықтыртып жазғызу.
- Өсімдік ауадан көмірқышқыл газын сіңіреді.
- Қоректік заттардан жапырақта крахмал мен қант түзіледі.
- Өсімдікпен адамдар мен жануарлар қоректенеді.
- Қорытылмаған тамақ қалдықтары, өлген жануарлар мен өсімдіктер топыраққа түседі.
- Топырақта олар қарашірікке айналады, микроағзалар оларды минералдық тұздарға ажыратады.
- Минералдық тұздармен өсімдіктер қоректенеді.
Қорытынды ой
Барлық тірі ағзалар мен топырақ — планетамыздағы біртұтас тіршілік шеңберінің мүшелері. Ағаш, бұта және шөптерді қорғау арқылы сол жерде тіршілік ететін аңдарға, құстарға және жәндіктерге көмектесесің.
VII. Үй тапсырмасы
- Оқулықтағы мәтінді оқу.
- Сұрақтарға жауап беру.
- Табиғаттағы зат айналымының суретін салу.
VIII. Бағалау
Оқушылардың сабаққа қатысуы, топтық жұмыстағы белсенділігі, тапсырмаларды орындау сапасы бойынша бағаланады.