Қазақ терминологиясының дамуы мен оның қалыптасуының тарихы
Ұлттық терминологияның бастау көздері
ХХ ғасырдың алғашқы онжылдығынан бастап қазақтың ағартушы зиялылары — А. Байтұрсынов, Х. Досмұхамедұлы, Е. Омаров, Т. Шонанов, Ә. Ермеков, Ж. Аймауытов, М. Дулатов, Қ. Кемеңгерұлы, Ж. Күдерин, М. Жұмабаев, Н. Төреқұлұлы және басқалар — қазақ тілінде алғашқы оқулықтарды шығарып, орыс тіліндегі кейбір шығармаларды аударуға кірісті.
Осы кезеңде олар ғылымның жекелеген салалары бойынша тарихи қажеттілікке сай терминологиялық атаулар жүйесін сұрыптауды ғылыми негізде жүргізді. Бұл жұмыс қоғамдық сананың ғылыми бағытын дамытуға, ғылыми танымның ауқымын кеңейтуге елеулі ықпал етті. Соның нәтижесінде тілде терминологиялық сипаттағы жаңа атаулар мен тұрақты сөз орамдары пайда болды.
Байтұрсынов кезеңі: байырғы сөзді термин ету
ХХ ғасырдың 10–30 жылдарында, әсіресе А. Байтұрсынов кезеңінде ұлттық терминологияның ең басты ерекшелігі — термин жасауда қазақтың байырғы сөздерін кәдеге жарату және жалпы халық тілінің сөз байлығын барынша пайдалану болды.
Ұлттық терминологияның қалыптасуына және нақты ғылыми салалардың пәндік мұқтажын өтеуге қосқан үлесі тұрғысынан Б. Байтұрсыновтың еңбегі айрықша маңызды болды. Дегенмен, бұл қағидат ұзаққа созылмады.
1940–1990: идеологиялық қысым және кірме терминдердің басымдығы
1940 жылдан бастап идеологиялық қысым салдарынан терминдерді аудармасыз қолдану немесе бастапқы тілдегі нұсқасын өзгеріссіз сақтау тәжірибесі кеңінен орныға бастады. Әсіресе 1960 жылдардан кейін жасалған көптеген терминдер қатарында қазақша баламалардың үлесі шектеулі болды.
Сөздіктердің рөлі
1940–1990 жылдар аралығында 150-ден астам терминологиялық сөздік жарық көрді. Олар ұлттық терминологияны жүйелеуде белгілі бір оң қызмет атқарғанын жоққа шығаруға болмайды.
Жүйелік салдар
Кеңес дәуірінде орыс және халықаралық терминдер сыни талғамсыз қолданылып, «өзгеріссіз алынуы тиіс» деген қағида нұсқау ретінде бекітілді. Нәтижесінде терминологиядағы қазақ сөзінің үлесі күрт төмендеп, ұлттық келбет әлсірей түсті.
Тәуелсіздік кезеңі: ұлттық ерекшелікті жаңғырту
Егемендік алуына және қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесінің берілуіне байланысты ұлттық терминология мәселелеріне ерекше мән беріле бастады. Қазақ терминологиясының ұлттық ерекшелігін жаңғыртуға жаңа мүмкіндіктер ашылып, бұрынғы көптеген шетелдік терминдерге сәтті қазақша баламалар ұсынылды.
Тәуелсіздік жылдары әртүрлі ғылым салалары бойынша жарық көрген сөздіктердің жалпы саны жүзден асып түсті. Сонымен қатар соңғы жылдары ресми іс жүргізуде, бұқаралық ақпарат құралдарында және білім беру мекемелерінде мемлекеттік тілді қолдану үлесі артып келеді. Бұл үрдіс тілдің ішкі мүмкіндіктерін зерттеуге назарды күшейтіп, сөзжасамдық белсенділікті жаңа сапалық деңгейге көтерді.
Әлі де шешілмеген түйін
Термин жасау белсенділігі артқанына қарамастан, ұлттық нақыштағы атауларды қалыптастыруда қазақ тілінің ішкі ресурстары мен лингвистиканың жетістіктері әлі де толық пайдаланылып отырған жоқ. Қолданылып жатқан шаралар жеткіліксіз болуының бір себебі — тілдік факторлар мен тілден тыс (әлеуметтік, саяси, экономикалық, психологиялық, тарихи, географиялық және т.б.) факторлардың өзара ықпалы арқылы тілдік ахуалдың күрделі қалыптасуы.
Қазақ лексикасының терминденуі: кезеңдерге бөлу
Ұлттық қоғамдық-саяси және рухани-мәдени өмірдегі өзгерістер тілден тыс қалмайды. Тіл — тек қатынас құралы емес, халықтың танымы мен білімін жинақтайтын жүйе. Сондықтан ғылым тілінің даму тарихын қоғам өміріндегі өзгерістермен байланыстыра қарастыру қажет.
Қазақ терминологиясының қалыптасу және даму тарихы термин шығармашылығының әрдайым бірқалыпты жүрмейтінін көрсетеді: кей кезеңде терминдер қатары тез өссе, келесі кезеңде баяулайды. Мұндай ауытқуға екі жетекші фактор тікелей әсер етеді: ғылым мен техниканың дамуы және елдегі тіл саясаты.
Төрт кезең
- 1-кезең: ХІХ ғасырдың екінші жартысынан ХХ ғасырдың 10-жылдарына дейін
- 2-кезең: 1910–1930 жылдар
- 3-кезең: 1930-жылдардан 1990 жылдарға дейін
- 4-кезең: 1990 жылдан бері
Алғашқы кезең: негіз қалыптасқанымен, жүйе әлі орнықпаған уақыт
Ұлттық ғылыми терминологияның қалыптасуын алғашқы басылымдар, оқулықтар, ғылыми еңбектердің жарық көруімен және ғылым салаларының саралана бастауымен байланыстыра қарастыру орынды. Алайда жазу мен баспа кең тарамаған дәуірлердің өзінде халықтың материалдық және рухани мәдениетін, әлеуметтік-экономикалық қатынастарын, әдет-ғұрып пен салт-дәстүрін бейнелейтін бай лексикалық қабат болғаны белгілі. Ол қабат кейінгі ғылыми терминологияның негізіне айналды, бірақ ұзақ уақыт бойы арнайы тұрғыдан жеткілікті зерттеле бермеді.
К. Мұсаевтың байқауы
Түрколог К. Мұсаев әр ұлттың шаруашылық ерекшелігіне қарай терминология салалары әркелкі дамитынын атап көрсетеді: эстондарда балық шаруашылығы, әзірбайжандарда мұнай өндіру мен өңдеу, қазақта мал шаруашылығы мен халық шаруашылығы, армяндарда құрылыс, грузиндерде қолөнер, өзбектерде жібек пен мақта шаруашылығы және суармалы егіншілікке қатысты атаулар мол кездеседі.
Көне қабаттағы терминдік қолданыстар
Ә. Қайдаров пен А. Әбдірахманов терминологиялық лексика ең алдымен халықтық тіл қазынасына сүйенетінін айта отырып, терминдік мәнде жұмсалатын көптеген сөздердің көне түркі жазба ескерткіштерінен жеткенін көрсетеді. Мысал ретінде мынадай топтарды атайды:
Туыстық атаулар
ата, әже, апа, сіңілі, келін, жиен және т.б.
Табиғат және байлық
жер, тау, тас, алтын, күміс, темір және т.б.
Қоғамдық-саяси құрылым
қаған, бек, тархан, құл, күң, шығай және т.б.
Мал шаруашылығы және анатомия
ат, айғыр, тай, бұқа; бас, аяқ, құлақ, жүрек және т.б.
Ғалымдар көшпелі өмір салтын кешкен қазақ халқының тілі жер бедері мен өсімдіктер дүниесін білдіретін географиялық және ботаникалық атауларға да бай екенін орынды атап өтеді.
Неге бұл кезеңде жүйелі терминология қалыптаспады?
Бұл мерзімде жекелеген терминдер жасала бастағанымен, салалық және жалпы терминдер жүйесінің толық қалыптасуына әлі ертерек еді. Терминдер жүйесінің орнығуы үшін ғылым мен техниканың дербес салалары дамып, ұғымдар жүйесі қалыптасуы қажет. Ал оны жүзеге асыратын білікті ұлттық кадрлар мен салалық мамандардың шоғыры өсіп жетілуі тиіс болатын.
Қазақ халқының тарихында Абай, Шоқан, Ыбырай сияқты ұлы тұлғалар өмір сүріп, ұлттық мәдениетке өлшеусіз үлес қосқанымен, ғылымның сан саласын өрістетіп, ғылыми терминологияны жүйелі жасайтын мамандар қауымы ол кезеңде толық қалыптаса қойған жоқ. Бұл деңгейге қазақ қоғамы негізінен ХХ ғасырдың басында ғана жақындай алды. Сондықтан сөз болып отырған алғашқы кезеңнің басты ерекшелігі — ұлттық ғылыми терминологияның әлі жүйе ретінде орнықпай, алғышарттары ғана айқындала бастағаны.
Ескертпе: Бастапқы мәтіндегі сілтемелік белгілер (мысалы, [3.5], [6.8]) мазмұнға ықпал етпейтіндіктен, редакциялық өңдеуде негізгі баяндаудан алынып тасталды.