Соғыстан қайтпаған әкесі Сүлейменге арналған өлеңдері

Адамзат тарихында жеңістер көп. Солардың ішінде мәні мен маңызы жағынан шоқтығы биік — Ұлы Отан соғысындағы Жеңіс. Биыл осы атаулы тарихи күннің 70 жылдығы атап өтіледі. Демек, бейбіт аспан астында өмір сүріп жатқанымызға да 70 жыл.

Екінші дүниежүзілік соғыстың ішіндегі ең ауыр кезең саналған Ұлы Отан соғысында халқымыздың қалың бөлігі Отан қорғау жолында мерт болды. Ал майданды керек-жарақпен қамту үшін тылда тынымсыз еңбек еткен жандардың да үлесі орасан: олар Ұлы Жеңістің берік негізін қалады.

Соғыс тақырыбын шығармасына арқау етпеген ақын-жазушы кемде-кем. Патриоттық рух бар жерде Ұлы Жеңіс тақырыбы өзектілігін жоғалтпайды; жыл өткен сайын, ұрпақ жаңарған сайын оның маңызы арта береді.

Өлкемізден шыққан ақиық ақын Мұқағали Мақатаевтың соғыс тақырыбындағы шығармаларын зерделей отырып, осы тарихи жадыны жаңғыртуға өз үлесімізді қосуды мақсат еттік.

Мысалы, «Қырқыншы жылдар» өлеңіндегі: «Әкелгенмен әр адамға бір қайғы, сол жылдарға қарғыс айту жат маған» деген жолдарда ақын сол кезеңнің қасіретімен бірге адамға өмірді терең ұқтырған, өрлік пен ерлікті шыңдаған қасиетін де таниды.

Біреулер майданда қарумен ерлік етсе, тылда қалғандар да «өзінше түрен салғанын» — еңбекпен жеңіске қызмет еткенін меңзейді. Соғыс қайта келмесін деген жүрекжарды тілегін ақын: «Болмасын, соғыс, болмасын» деген сарынмен бекіте түседі.

Бұл — кейінгі ұрпақ балалығын жылап өткізбесін, бала жүрегі қайғыны білмесін деген аппақ ниет. Ақын бейбіт күнді көрсе де, елінің толық азаттыққа жеткен, алаңсыз шағын көруге ғұмыры жетпеді. Алайда халық жадында сақталған мұра — ұрпақтан ұрпаққа жететін өлмес қазына.

«Менен сұра» өлеңіндегі мына жолдар соғыс жылдарындағы тыл ауыртпалығын айқын сезіндіреді:

Жанап өтті балалық, бала болып өспедім,
Шаруаның ғұмыры кенедейден кешкенім.
Менен сұра, бидайдың егілгенін, өскенін,
Менен сұра, еңбектің қысқа таңын, кештерін.
Менен сұра соғыстың тастап кеткен зардабын,
Ауыл қайтіп көтерді қан майданның салмағын.

Бұл шумақ Қазақстанның майданды ауыл шаруашылық өнімдерімен қамтамасыз етудегі рөлі мен маңызын еске салады. Жалпы, Мұқағали шығармалары — әр зерттеушіге жаңа қырынан ой салатын, тағылымы мол, құны жоғары тарихи-әдеби мұра.

Соғыс зардабы ең әуелі жетім бала мен жесір әйелге ауыр тиді. «Соғыс» және «балалар» деген сөздердің бір-біріне кереғар ұғым екенін осындайда анық сезінеміз. Бұл қасіретті санасына мықтап сіңіріп өскен Мұқағалидың балалық шағы сұрапыл соғыспен тұспа-тұс келді.

Ақын күнделігінде: «Адам баласының бақыты — балалық шақ. Балалық шақ бақытсыздықпен өтсе, санасы бар пенденің бүкіл ғұмырына ақау түседі» деп жазады. Бұл — өмірбаяндық дерек қана емес, тұтас дәуірдің психологиялық портреті.

Мұқағали туған жерін поэзиясына өзек етіп:

Мен бақыттымын,
Бақытты жерде туылдым.
Айналайын, Қарасаз, қасиетіңнен суыңның,
Сенің әрбір бұлағың — менің әрбір қантамырым емес пе?

Табиғаты шырайлы Қарасаздың қазақы ортасында өскен ақынның балалығы алғашқыда мұңсыз басталғанымен, соғыс бәрін күрт өзгертті. Ол бұрынғы ауылын:

Жиі енеді түсіме бұрынғы ауыл,
Ойнақ салып, құлын-тай қырында жүр.
Сүттен бұлақ ағызып, сиырлы ауыл,
Іркіт исі келеді мұрынға бір.

Ақын әжесіне деген құрметін де ерекше жырлайды. Ақ кимешек көрінсе, әжесін көргендей болатынын айтуы — соғыс жылдарындағы отбасы тірегінің символындай.

Мұқағалидың әкесі Сүлеймен колхозда сушы, шалғышы болып еңбек еткен қарапайым шаруа еді. Ақын әкесінің тұрғызған шағын үйін:

Мен өскен лашық — бір бөлме,
Бір бөлме — маған мың бөлме.
Хан тағы қараң қалатын,
Босағаңды аттап кіргенде.

Бұл жолдар — бір бөлмелі үйдің қарапайым кеңістігін емес, отбасылық жылулық пен рухани құдіретін сипаттайды. Бүгінде сол шағын лашықтың көшірмесі ақынның мемориалдық музейінде сақтаулы.

Мұқағали Мақатаев — сарқылмайтын қазына қалдырған ақын. Көзі тірісінде «Ильич», «Армысыңдар, достар» (1966), «Қарлығашым, келдің бе?» (1968), «Мавр» (1970), «Шөп жапырақтары», «Сонеттер», «Құдіретті комедия», «Дариға жүрек» (1972), «Аққулар ұйықтағанда» (1974), «Шуағым менің» (1975), «Өмір-дастан» (1976) секілді кітаптары жарық көрді.

Соғыс ұрлаған балалықтың ортақ тағдырын ол:

Рас, рас, көзімізден жас ақты.
Бірақ сол бір дауыл жылдар, от жылдар,
Бәрімізден бір-бір батыр жасапты...