Мақалға өте жақын
Мақал мен мәтел
Мақал — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіндеп, ықшам түрде береді: көбіне бір-екі тармақтан тұрады, алдыңғы жолдарында пайымдау айтылып, соңында қорытынды ой түйіледі. Ғасырлар бойы екшеліп жеткен, мазмұны терең, тақырыбы кең халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі.
Мақалдар көбіне өлең үлгісінде, кейде қара сөзбен де айтылады. Құрылымы ұйқасқа, аллитерацияға, ассонансқа негізделуі мүмкін:
- Ұйқас: «Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без»
- Аллитерация: «Етігін шешпей ер шыңаймас»
- Ассонанс: «Қатты жерге қақ тұрар, қайратты ерге бақ тұрар»
Мақалдар тура мағынада да, ауыспалы мағынада да қолданылады. Ауыспалы мағынада айтылған сөздер ішкі астары бар, тұтас ойды білдіреді:
«Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар»
«Ырысқа қарай ұл өсер, қонысқа қарай мал өсер»
«Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны»
«Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді»
Мәтел — негізгі түйінін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын, көбіне сыңар тармақ болып келеді. Уақыт өте сөз үстемеленіп, мәтел мақалға айналуы мүмкін.
Мысал: «Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке» — мәтел.
«Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың» — мақал.
Мәтел де тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Ол адамның айтқан пікіріне ой қосып, сезімді әсерлі әрі айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды тіркестері де уақыт өте келе мақал-мәтелге айналған:
- Абай: «Ұлымды іздеп, дүниені көздеп»
- Жамбыл: «Жалғанды жалпағынан басып өтіп»
Рухани мұра және тәрбиелік мән
Қазақ халқы рухани қазынаға бай. Қай қырынан алсақ та, мақал-мәтелдердің тәлім-тәрбиесі мол, ұрпақтан-ұрпаққа қалдырған өсиеті ерекше. Ықылым заманнан бері халықпен бірге жасасып, екшеліп, бүгінге жеткен ауыз әдебиетінің ең бай салаларының бірі — қазақтың мақал-мәтелдері.
Мақал-мәтелдерді зерделей отырып, олардың кімге және қандай қырды тануға бағытталғанын аңғарамыз: әйелге ме, ерге ме, жасқа ма, кәріге ме. Осы тұста мақал-мәтелдердегі гендер мәселесі де айқын көрінеді.
Мақал-мәтелдердегі гендер ұғымы
Ғалым Маханованың пайымдауынша, гендер — жыныстың әлеуметтік құрылымы. Бұл ұғым қоғамның әйел мен еркекке бөлінуі әлеуметтік өмірдің жемісі екенін көрсетеді. Сондай-ақ гендер — адамның белгілі шектердегі мінез-құлқын белгілеп, шектейтін әлеуметтік ұстанымдардың жиынтығы.
Гендер қоғамда қалыптасатын, ұлттық тілдік тұлғаға әсер ететін әлеуметтік, психологиялық және мәдени үдерістердің жиынтығы ретінде қарастырылады. Осы үдерістер тіл білімінде гендерлік лингвистиканың қалыптасуына ықпал етті. Бұл фактор қазақ ауыз әдебиетінде, соның ішінде мақал-мәтелдерде айқын байқалады: әрбір мәтінде ер мен әйелдің жас ерекшелігі, мінезі, іс-әрекеті әр қырынан суреттеледі.
Мысал және мағынасы
«Алты ұл тапқан әйелді ханым десе болмас па,
Аға деген жігітті жаным десе болмас па!»
Алғашқы жолда әйелдің ұрпақ әкелуі — өмірдің жалғасы екені меңзеледі. Бірнеше баланы бағып-қағу, қатарға қосу оңай емес, сондықтан анаға айтылатын жылы сөздің бәрі лайық деген ой бар. Екінші жолда үлкенге құрмет көрсетіп, кішіпейілділік танытатын «аға» болар азаматтың қадірі айтылады.
Әйел бейнесі және жас кезеңдері
Мақал-мәтелдердегі әйел бейнесі — тіршілікті жаңартушы, өмірге адам әкелуші, жылулық пен мейірімнің, берекенің бастауы. Түсіндірме сөздікте «әйел» сөзіне: біріншіден — адам баласының ұрғашы жыныстылары, екіншіден — жұбай, қосақ деген анықтама беріледі.
Әйелге қатысты тілдік бірліктерді жасына және қоғамдық рөліне қарай былайша топтастыруға болады:
Қыз тәрбиесі: абырой, еңбек, жауапкершілік
Қыз — нәзік те қайратты, алғыр, салмақты да ширақ, төзімді жан. «Қыз тәрбиелей отырып, ұлтты тәрбиелейміз» деген қанатты сөз қыз тәрбиесінің тұтас қоғамға ықпал ететінін аңғартады.
Абырой мен орта беделі
- «Қызға қырық үйден тыйым» — қыз абыройы мен өскен ортаның беделін қорғау идеясы.
- «Баланың ұяты — әкеге, қыздың ұяты — шешеге» — бала тәрбиесіндегі жауапкершілікті ата-анаға жүктейтін тұжырым.
- «Өсектен сау сонау қыз, шайқалмаған сары уыз» — өсек-өтіріктен аулақ жүретін қыздың қадірін дәріптеу.
Еңбекке баулу және үй ішіндегі сын
Халық еңбек бейнетін көріп, кейін оның рақатын да татқан. Сол себепті ана қыз баланы еңбекке ертерек баулыған: төсек жинау, үй тазалау, ас әзірлеудің өзі — жауапкершілік мектебі.
- «Шешесін көріп қызын ал, аяғын көріп асын іш» — тәрбие мен үй ішіндегі тәртіптің жалғастығын меңзейді.
- «Жақсы қыз біреу келсе есік ашар, жаман қыз біреу келсе төрге қашар» — әдебі мен ілтипаты бар қыздың бағасын ашады.
Қыз есейіп, бойжеткен шағында сырт көз көбейеді. Кейде «үкі тағу», кейде «алып қашу» сияқты әрекеттерге ұмтылатындар да табылады. Мұндайда ауыл ішіндегі өсек-аяң бойжеткенге оңай тимейді. Сондықтан аналар қыздың жүріс-тұрысына абай болып, жалғыз жібермеуге, жанында апасы не жеңгесі бірге жүруіне мән берген.
Жеңге институты және сырласу
Қазақы ортада жеңгеге сенім артылған. «Қыздың сырын жеңгесі біледі» және «Қызы бар үйдің жеңгесі сүйкімді» деген сөздер осы әлеуметтік рөлдің салмағын көрсетеді.
«Қыз мұраты — кету» деген ұғым қыз баланың табиғатынан өзге шаңыраққа келін болып түсіп, сол үйдің түтінін түтететін кезеңіне ишара етеді. Жасы жеткенде қызды ата-анасы сыңсу айтып шығарып салады, құдалар келіп, құйрық-бауыр жесіп, баталасады. Ел ішінде «Ұлыңды ұяға, қызыңды қияға қондырдың» деп құттықтау да осыдан туған.
Жасау және тұрмыс қамы
- «Бастапқы қызыңды жасаулы ұзат»
- «Қалыңсыз қыз болмас»
- «Құмға төккен білінбес, қызға берген білінбес»
Бұл мақалдар қыз ұзату дәстүріндегі материалдық жауапкершілік пен әлеуметтік келісімдердің болғанын аңғартады.
Келінге қатысты таным
Қыз әке үйімен қоштасып, өзге табалдырықты келін болып аттайды. Қазақ дәстүрінде жаңа түскен келінге сын көзімен қарау да, бағалау да қатар жүрген.
- «Жақсы келін — келін, жаман келін — келсап»
- «Келіні жақсының керегесі алтын»
- «Келін қайын ененің топырағынан»
- «Басында сыншыл болса, кейін сыршыл болады»
Ене мен келін: өзара түсіністік
Бұл мәтел-мазмұндардың түпкі мақсаты — келін мен ене арасын жақындату, үлкенді құрметтеуге тәрбиелеу. Өмірлік шындық та қарапайым: ене — біреудің анасы, ал сенің анаң да — біреуге ене.