Қашықтықтан оқыту
Білімнің жаңа рөлі: ақпараттық экономика жағдайындағы кәсіби табыс
Бүгінде ақпаратты өңдеу және халықаралық еңбек бөлінісі әлемдік экономиканың басты ерекшеліктеріне айналған кезде, білім алу кез келген маманның жеке және кәсіби табысының негізгі көзі болып қала береді. Білімнің адамның жұмысқа орналасуына және өмір сүру деңгейіне ықпалы бұрынғыдан әлдеқайда күшейді.
Сонымен бірге білімге қойылатын талаптар да өзгерді: негізгі біліммен шектелмей, оны тұрақты түрде жаңартып отыру қажет. Қазіргі маман ақпараттық ресурстарды нәтижелі пайдаланып қана қоймай, құқық пен экономика негіздерін де меңгеруі тиіс. Ең бастысы — шығармашылық ойлау, дербес шешім қабылдау және өмір бойы оқу дағдысы талап етіледі.
Тұжырымдамалық ауысым: функционалдық даярлаудан тұлғаны дамытуға
Білім беруде функционалдық даярлау тұжырымдамасынан жеке тұлғаны дамыту тұжырымдамасына көшу жүріп жатыр. Бұл тек басымдықтардың ауысуы емес: мамандарды мемлекеттік тапсырыс логикасымен даярлаудан жеке адамның сұранысы мен әлеуетін қанағаттандыруға бет бұру жүзеге асады.
Жаңа тәсіл әр адамның мүмкіндігін ескеріп, оны іс жүзінде көрсетуге және жетілдіруге жағдай жасайтын жекелендірілген оқытуға сүйенеді. Бұл оқушылар мен мұғалімдердің әртүрлі мүмкіндіктеріне сай алуан түрлі білім беру бағдарламаларын құрастыру арқылы іске асады.
ИКТ: құрал ретінде меңгеру және оқу мотивациясын күшейту
Білім беруді жетілдірудің маңызды факторы — оқушылардың қазір және болашақта қолданылатын ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (ИКТ) пайдалану арқылы оқуға деген ынтасын қалыптастыру, сондай-ақ жеке когнитивтік әрекетке икемділігін дамыту.
Бұрын көркем жазу сияқты дағдылардың өзі ұзақ уақытқа жеткілікті «кәсіби кепілдік» бола алатын. Алайда соңғы онжылдықта технологиялар мен білімнің жаңару жылдамдығы күрт артты: мектептен немесе тіпті жоғары оқу орнынан алған білім ұзақ уақыт бойы өмірге тірек бола бермейді.
Осыған байланысты үздіксіз білім беру идеясы және оны практикада іске асыру ересектердің білім алуын да күн тәртібіне өткір қойды. Ересектердің оқуға көзқарасы мен оның рөлі түбегейлі өзгерді: ол қазіргі білім беру жүйесіндегі дағдарысты еңсерудің және жаңа заманға сай жүйе қалыптастырудың тікелей жолы ретінде қарастырылады.
Маңызды қағида
Компьютерді «үйрену» мақсат емес. Нәтиже — оны таным мен шығармашылықтың құралы ретінде тиімді қолдану.
- Фокус
- Техникалық жақтан бөлек, танымдық және қолданбалы мағынасына көңіл бөлу
- Нәтиже
- Оқу мотивациясы, дербестік, дағдының өміршеңдігі
Неге мектеп «бағдарламашы шығаратын фабрика» болмауы тиіс?
Мектептегі ақпараттық технологиялар мен информатика курстарын бағдарламалау тілдерінің элементтері бар «компьютер құралы» ретінде ғана қарастыру — кейін зиян келтіретін қарапайым түсінік. Инженерлік негізсіз және техникалық жабдықталуы әлсіз ортада компьютерлік ғылымдарды үстірт оқыту оқушының көз алдында ИКТ мүмкіндіктерін төмендетуі мүмкін. Мұндай жағдайда компьютерге теріс көзқарас қалыптасып, болашақта күрделі қиындықтарға ұласуы ықтимал.
Орта мектептің міндеті — кәсіби бағдарламашыларды даярлау емес (оны университеттер атқарады). Мектептің қызметі — балаларды қызықтыратын және өмірде қажет болатын нәрселерге үйрету, әрі бұл жеке тұлғаның жан-жақты, үйлесімді дамуына қайшы келмеуі тиіс.
Менделеевтің пайымынша, орта білімнің негізгі мақсаты — оқушыларды жеке жетілдіру, қоршаған ортаға дұрыс көзқарас қалыптастыру және тұлғалық қасиеттерді (байқампаздық, пікірталас жүргізе білу, еңбекқорлық және т.б.) дамыту.
Мотивация және нәтижеге жету: компьютердің педагогикалық әлеуеті
Компьютер оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамытуға көмектеседі, әсіресе оны жеке мақсат ретінде емес, құрал ретінде қолдануды меңгерсе. Дұрыс ұйымдастырылған жағдайда компьютер білімді жетілдіру құралы ретінде өзін жақсы көрсете алады.
Компьютер мен оқушының өзара әрекеттесуі — қызықты әрі маңызды процесс; ол педагогикалық жаңашылдықтарда ескерілуі тиіс. Педагогикадағы қозғаушы күштердің бірі — ынта. Өндірісте де мотивацияға негізделген менеджмент кадр әлеуетін дамытудың басты бөлігі екені белгілі.
Оқушы оқу нәтижесінің ертеңгі күні нақты пайда әкелетініне көз жеткізсе, ол ынтамен оқып, тез үйренуге ұмтылады. Оқу процесі дұрыс құрастырылып, компьютер меңгеруді жеделдетсе, оқушы мақсаттарына жылдамырақ жете бастайды.
Ұсыныс
- Индустриялық, әрекеттік шешімдерге сүйену
- Практикалық қажеттілік пен ұзақ мерзімді тиімділікті есепке алу
- Оқушыға қолжетімді ортада тұрақты жұмыс істейтін экожүйе құру
Мектептегі ақпараттық жүйе: енгізу кезінде әсер ететін негізгі элементтер
Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы аппараттық және бағдарламалық құралдардың арзандауына, сондай-ақ бағдарламалар мен құрылғылардың үйлесімділігінің артуына алып келді. ИКТ-ны практикаға енгізу жолында туындайтын мәселелерді салқынқандылықпен қарастырып, олардың мектептегі ақпараттық жүйелердің келесі компоненттеріне тікелей әсер ететінін ескерген жөн:
Әдістемелік қамтамасыз ету
Оқыту әдістері, сценарийлер, бағалау тәсілдері және сабақ дизайны
Кадрларды даярлау
Мұғалімдер мен әкімшілік қызметкерлердің ІТ және педагогикалық құзыреті
Қолданбалы бағдарламалар
Энциклопедиялар, медиа-ресурстар, модельдеу, әкімшілік-шаруашылық жүйелер
Базалық платформа
ОЖ және кеңселік құралдар (мысалы, Windows және Office тәрізді)
Аппараттық кешен
Компьютерлер, жергілікті желі, интернетке қосылу
Ұлттық стратегия және халықаралық тәжірибе
Интеллектуалдық ұлттық қорларды дамытудың басым бағыттарына негізделген бағдарламалар мен білім технологияларын жетілдіру — саяси тұрғыдан маңызды стратегия. Мұның мәні көптеген елдердің нақты жоспарлар әзірлеу тәжірибесінен көрінеді. Мысал ретінде Ұлыбританиядағы The National Grid for Learning және Германиядағы Schulen und Netz бастамаларын атауға болады. Осындай бағыттағы бағдарламаларды АҚШ, Қытай, Үндістан, Индонезия, Оңтүстік Корея, Таиланд та жүзеге асырып келеді.
2000 жылдардың басында АҚШ Білім министрлігі білім технологияларын ұлттық басымдық ретінде қарастыру қажеттігін атап өтті: технологиялар оқу процесінің шетінде қалмай, оның негізгі өзегіне айналуы тиіс.
Жаңа жоспарлардың өзегінде электрондық оқыту (e-learning) тұжырымдамасы жатыр. Оның стратегиялық рөлі электрондық бизнес ұғымынан да кең әрі маңызды деп бағаланады.
Мұндай жағдайда білімге деген көзқарасты қайта қарап, дамыған елдердің білім саласындағы ИКТ енгізу тәжірибесін өз жағдайымызға бейімдеу қажет.
Қашықтықтан оқыту технологиясын ұйымдастырудың дидактикалық негіздері
Оқу материалдарына қойылатын дидактикалық шарттар және оқыту тәсілдері
Қазіргі кезеңнің айрықша ерекшелігі — ақпараттық өркениетке көшу, есептеуіш техника мен ақпараттық технологиялардың жедел дамуы арқылы адамның интеллектуалдық мүмкіндіктерін арттыру. Қазақстан үшін қоғамды ақпараттандыру — дамудың маңызды бағыттарының бірі.
Үздіксіз білім беру тізбегін (орта мектеп — жоғары оқу орны — біліктілікті арттыру институттары — мамандарды қайта даярлау) қарастырсақ, барлық деңгейде ақпараттандырудың ықпалы анық байқалады. Негізгі мақсат — тиімділікті радикалды түрде көтеру және мамандар даярлау сапасын дамыған елдер деңгейіне жақындату.
Педагогикалық басымдық
Техникалық құралдармен оқытудың педагогикалық әдістерін басым қолдану
Алгоритмдік ойлау
Алгоритмдік білім мен ойлау стилінің күшеюі
Қолдану қабілеті
Информатика мен ІТ құралдарын меңгеріп, жаңа технологияны қажетіне қарай қолдану
Бұл факторлар жеке тұлғаның ақпараттық мәдениетін арттыруы тиіс. Ақпараттық мәдениетті шартты түрде үш деңгейде қарастыруға болады: жалпы, кәсіби және жоғары логикалық. Ол адамның еңбек қызметін айқындайтын маңызды факторға айналып, ақпараттық қоғамға ілесе оның рөлі де, ақпараттың құндылығы да арта түседі.
Компьютерлік оқыту технологиясындағы кең тараған әдістер
- Ақпараттық әдіс: үйренушінің танымдық қызметін белсендіру.
- Компьютерлік модельдеу: деректер базасы, білім қоры, гипермәтіндер арқылы танымдық әрекетті ұйымдастыру.
- Автоматты оқыту және бақылау: математикалық және логика-лингвистикалық модельдерге сүйену.
- Автоматтандырылған оқыту және бағалау: оқыту жүйелері, тестілеу, мультимедиа арқылы дамыту.
- Ойындық әдіс: компьютерлік және іскерлік ойындар, эксперттік жүйелер арқылы танымдық белсенділік қалыптастыру.
Табысты енгізуге әсер ететін факторлар
Техникалық база
Компьютерлер, желі, инфрақұрылым сапасы
Маман-оқытушылардың дайындығы
АКТ және компьютерлік ортадағы кәсіби деңгей
Басқа пән мұғалімдерінің сауаттылығы
Компьютерлік сауат және ақпараттық мәдениет
Бағдарлама мен трендтердің сәйкестігі
Оқу жоспарының технологиялық өзгерістерге бейімделуі
Қазіргі талаптарға сай жаңа технологиялар білім деңгейін кеңейтуді және студенттердің дайындық деңгейін көтеруді қажет етеді. Әсіресе қашықтықтан оқыту білім берудің ортасына білім алушыны қоятын жүйе құруға мүмкіндік береді: оқытушы студенттің жұмысы, қызығушылығы мен сұранысын ескеріп, өзіндік жұмыстарды ұйымдастырушы және бағыттаушы рөлін атқарады. Бұл жағдайда оқыту сапасын бақылауды дұрыс ұйымдастыру мәселесі ерекше өзекті болады.
Білім беру мекемелері қызметкерлерінің білімін қашықтықтан арттырудың аймақтық моделі
Қызметкерлердің біліктілігін қашықтықтан арттырудың аймақтық жүйесі өзара байланысты үш бағытты қамтиды:
- Қашықтықтан оқыту курстары түріндегі электрондық кітапханаға арналған материалдар базасын жасау және жинақтау.
- Сыртқы білім ресурстарын пайдалану (қашықтық курстар, электрондық кітапханалар).
- Оқу процесін ұйымдастыру.
Бір деңгейлі модель
Құрылымы
Қашықтықтан оқытуды іске асыратын мекеме → коммуникация құралдары → тыңдаушы
Қажет алғышарттар
- Оқытушылар, тьюторлар, координаторлар
- Компьютерлер, оргтехника, интернетке шығу
- Электрондық тасымалдаушылардағы курстар (мысалы, CD)
- Байланыс: жеткізу арнасы, телефон, интернет
Қашан қолайлы?
- Тыңдаушылар тұратын жерде бөлім ашу мүмкін емес
- Бір курс тыңдаушылары әртүрлі аудандарда орналасқан
- Белгілі ауданда тыңдаушылар саны өте аз
Кемшіліктері
- Тьютормен бетпе-бет қарым-қатынас жоқ
- Кеңес көбіне телефон арқылы ғана беріледі
- Техникалық мүмкіндік болмаса, оқу тоқтайды
Бұл модельде тыңдаушы оқу мерзімін өздігінен жоспарлай алады.
Екі деңгейлі модель
Құрылымы
Негізгі мекеме → коммуникация құралдары → жергілікті қолдау орталығы → тыңдаушы
Қажет алғышарттар
- Негізгі мекемеде және филиалда тьюторлар, координаторлар
- Филиал деңгейінде компьютерлер және байланыс арналары
- Кейс-технология: электрондық пошта; желілік технология: интернет; телекоммуникация: ISDN тәрізді цифрлық арна
Ұйымдастыру нұсқалары
- Тьютор негізгі мекемеде де, филиалда да болуы мүмкін
- Тыңдаушы өз компьютерін немесе орталықтың компьютерін қолданады
- Курсты бір мұғалім немесе бірнеше тьютор сүйемелдеуі мүмкін
Артықшылықтары
- Кеңесті жергілікті жерде алу мүмкіндігі
- Оқу барысында тьютормен бетпе-бет қарым-қатынас
- Филиалдың техникалық құралдарын пайдалану
- Үлкен аумақ пен көп тыңдаушыны қамту мүмкіндігі
Екі деңгейлі модель үшін жергілікті филиалдар қажет (мысалы, аудандық әдістемелік кабинеттер базасында).
COMPETENTUM.MAGISTER жүйесіне қысқаша шолу
Бұл қашықтықтан оқыту жүйесін 2005 жылы «ФИЗИКОН» компаниясы ұсынды. Жүйенің негізгі артықшылықтары төмендегідей:
1) Орталықтандырылған қолжетімділік
Бағдарламалық қамтамасыз ету орталық серверге орнатылады. Оған мектеп сервері арқылы да, оқушының үй компьютерінен де кіруге болады. Оқушы сырқаттанып сабаққа қатыспаса да оқу материалдары қолжетімді болып қалады. Ата-ана баланың оқу үлгерімін бақылауға мүмкіндік алады.
2) Мазмұнның икемді құрылымы
Курстар жабық модульдер түрінде емес, әртүрлі форматтағы материалдар жиынтығы ретінде беріледі: мәтін, иллюстрациялар, интерактивті модельдер, бейнероликтер. Бұл материалдарды курстан бөлек те пайдалануға болады.
3) Жоспарлау және талдау құралдары
Оқу процесін жоспарлау, бақылау және көрсеткіштерді талдау құралдары мектеп деңгейімен шектелмей, аудан және қала ауқымында да ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Қашықтық олимпиадалар мен ҰБТ тапсырмаларын дайындау және мониторинг жүргізу құралдары қарастырылған.
4) Сабақ кезінде және сабақтан кейін бақылау
Мұғалім оқу процесін сабақ үстінде де, сабақтан кейін де жүйе арқылы бақылап, қажет түзетулер енгізе алады.
5) Авторлық толықтыру мүмкіндігі
Мұғалімдер жүйені өздерінің оқу материалдарымен толықтыра алады, бұл мазмұнды жергілікті контекстке бейімдеуге мүмкіндік береді.
Қорытынды: өзгеріс — технологияда емес, тәсілде
ИКТ білім беру жүйесін жаңартудың қуатты тетігі бола алады, бірақ нәтиже техника санымен емес, оны қолданудың дидактикалық сапасымен, мұғалімнің рөлін қайта ойластырумен және оқушының мотивациясын күшейтумен өлшенеді. Қашықтықтан оқыту осы логиканы іске асыратын тиімді ортаға айналып, үздіксіз білім беру мәдениетін қалыптастыруға жол ашады.