Ертіс өзенінің жалпы ұзындығы - 4248 шақырым
Ертіс өзенінің қазіргі жағдайы
Егемен Қазақстан үшін ең өзекті мәселелердің бірі — ауыз су қауіпсіздігі. Семей өңірі ауыз судың тапшылығын айқын сезінбегенімен, өңірдің басты су артериясы саналатын Ертістің экологиялық ахуалы алаңдатарлық.
Ертіс бастауын Қытай аумағындағы Шыңжаң өлкесінің Өр Алтайынан алып, Қазақстан арқылы ағып өтіп, соңында Солтүстік Мұзды мұхит алабына құяды. Өзен Өскемен, Семей, Павлодар қалаларының өмірімен тығыз байланысты болғандықтан, оның ластануы — тек табиғатқа ғана емес, халық денсаулығына да тікелей ықпал ететін мәселе.
Жұмыстың мақсаты
Ертіс өзенінің экологиялық жағдайын сипаттап, негізгі ластаушы көздерге назар аудару, ластану факторларының өңірлік салдарын көрсету.
Әдіс-тәсілдер
- Әдебиеттер мен энциклопедиялық деректерді қарастыру, материал жинақтау.
- Маусым бойынша су температурасы, ағыс жылдамдығы және ағын мөлшерін бақылау.
- Семей водоканал зертханасында су құрамы мен сапасын талдау.
Негізгі түйін
Су — теңдесі жоқ табиғи байлық. Оны қорғау — қоғамның мәдениеті мен жауапкершілігінің көрсеткіші.
Өзеннің географиясы және маңызы
Ертіс — Солтүстік жарты шардағы ірі өзендердің бірі, төрт мемлекеттің аумағын басып өтетін трансшекаралық су жүйесі. Жалпы ұзындығы 4248 км. Алтай аймағын кесіп өткендегі ұзындығы 633 км, Қазақстан жеріндегі ұзындығы 1700 км.
Ертіске құятын салалар
Қытай аумағындағы салалар
Қара Ертіс, Бала Ертіс, Қу Ертіс, Қыран Ертіс, Буыршын Ертіс, Қаба, Алқабек, Білезік.
Қазақстан аумағындағы салалар
Қалжыр, Күршім, Бұқтырма, Үлбі, Оба, Шар, Мұқыр, Шаған. Қазақстаннан шығар тұста Есіл мен Тобыл өзендері қосылады.
Аңызға айналған Асан Қайғы Ертіс жағасын көргенде оның суының тұнықтығын, шөбінің шүйгіндігін, тоғайлы жағалауын ерекше атап өткен дейді. Бүгінгі жағдай сол сипаттан алыстап барады.
Трансшекаралық қысым: Қытай аумағындағы өзгерістер
Ертіс Қытай аумағында-ақ антропогендік ықпалға ұшырайды. Қара Ертіс–Қарамай каналы іске қосылып, өзен суын алу көлемін жылдық ағынның 5–40% аралығында арттыру жоспарланғаны айтылады. Мұндай су алу:
- жағалаудың құрғауына,
- балық қорының азаюына,
- кеме қатынасының әлсіреуіне,
- ластану тәуекелінің артуына әкелуі мүмкін.
Қазақстан аумағындағы экологиялық мәселелер
Су қоймалары және табиғи ағыс режимі
Шығыс Қазақстанда Ертістің төменгі ағысында Бұқтырма су қоймасы салынып, Зайсан көлі оның бір бөлігіне айналды. Кейінірек Өскемен және Шүлбі су қоймалары салынды.
Табиғи көктемгі су ағызу режимінің бұзылуы жағалаулық экожүйеге қауіп төндіріп, эндемик флора мен фаунаның азаюына ықпал етуі мүмкін.
Өскемен өңірі: тау-кен өндірісі және ауыр металдар
Өскемен — тау-кен өндіру және кен байыту өндірістерінің ірі орталығы. Өндірістік қалдықтар суға ауыр металдар, соның ішінде қорғасын және өзге улы қосылыстардың түсу қаупін арттырады.
Су нысандарының жай-күйі кей жағдайда тарихи ластанумен байланысты: су қорғау аймақтарындағы жыныс үйінділері, қалдық сақтайтын орындар және тоқтап қалған өндірістік объектілер (Чекмарь, Березовский, Ақтау және т.б.) әсер етеді. Сонымен қатар «Қазмырыш», «Қазцинк» сияқты кәсіпорындардың қалдықтары да үлес қосады.
Павлодар маңы және өнеркәсіптік жүктеме
Павлодардан жоғары орналасқан Ертіс–Қарағанды каналы Екібастұз, Теміртау, Қарағанды қалаларын сумен қамтамасыз етіп, егістікті суаруға да пайдаланылады. Өнеркәсіптік шоғырлану шаң-тозаң, күл және өндірістік қалдықтардың көбеюіне себеп болуы мүмкін.
Семей өңіріндегі тәуекелдер: радиация және техногендік ластану
Шаған өзені және радионуклидтер
Семей өңірі бұрынғы ядролық сынақ полигонымен белгілі, ал оның Ертіске ықпалы толық зерттелді деу қиын. Ертістің бір саласы — Шаған — бұрын ядролық сынақ аймағына жақын аумақтан ағатын. Шаған өзенінің арнасы 275 км, орташа еңістігі шамамен 0,003.
2007 жылы Курчатов қаласындағы радиациялық қауіпсіздік институтының мамандары жүргізген зерттеулерде Шаған суының ядролық жарылыстар өнімдерімен ластанғаны айтылған. Су құрамындағы тритий 1 литрге 350 000 Бк деңгейінде тіркелген, ал қалыпты көрсеткіш ретінде 7 700 Бк/л келтірілген. Бұл — қалыптан бірнеше жүз есе жоғары көрсеткіш.
2008 жылғы қосымша бақылауларда тритийден бөлек, беткі сулардан 90 Sr, ал түптік шөгінділерден 60 Co, 152 Eu, 154 Eu және 137 Cs анықталғаны көрсетіледі.
Тритийдің қауіптілігі — оның көзге көрінбеуінде: ол су секілді түссіз сұйықтық ретінде байқалмайды. Деректерде атом көлі маңынан алыстаған сайын шоғырлану төмендеп, Ертіспен тоғысар тұста 10 Бк деңгейіне дейін азаятыны айтылады.
Әскери аэродром маңындағы авиакеросин мәселесі
1970 жылдардың соңында Семей қаласы шетіндегі әскери аэродромның жанармай қоймасынан кеткен авиакеросин жерге сіңіп, техногендік «керосин көлі» мәселесін туындатты. Бұл жағдайды өңір экологтары ғана емес, халықаралық сарапшылар да бірнеше рет көтергені айтылады.
Халықтық белгі
Эколог мамандардың айтуынша, кей үйлердің құдығынан ауыз судың орнына жанармай иісі шығып, тіпті жанармай алынған жағдайлар болған.
Зерттеу нәтижесі
1997 жылғы зерттеу жер астындағы жанар-жағармай көлемі шамамен 6000 тонна деген қорытынды келтірген.
Қазіргі ахуал
2002 жылы жоба аясында 30 тоннаға жуық жанармайды жер үстіне шығару мүмкін болғаны көрсетіледі, алайда мәселе толық шешілмеген.
Мәселенің күрделілігі — жер астындағы ластанудың көлемі мен жылжу жылдамдығы нақты бағаланбайынша, тиімді тазарту шараларын жоспарлау қиын. Кей пікірлерде Ертіске қарай жылжу қарқыны жөніндегі мәліметтердің бір бөлігі болжам деңгейінде екені айтылады. Соңғы деректердің бірінде ластанған аумақтың Ертіске дейінгі қашықтығы шамамен 150 м делінеді.
Қала ішіндегі әсер: тұрмыстық қоқыс және инфрақұрылымдық немқұрайлылық
Өзен арнасындағы кедергілер
1980 жылдардың соңында Ертіске су бассейнін салу жоспары бойынша ескі көпір маңына ұзындығы 15 м, ені 2 м болатын ауыр металл плиталар мен бөренелер әкелінгені айтылады. Жоба аяқсыз қалып, бұл заттар өзеннің еркін ағуына кедергі келтіріп отыр.
Егер кедергілер алынбаса, су алмасуы нашарлап, тайыздану мен тұнбалану үдеуі мүмкін.
Жағалау мәдениеті және қоқыстың өзенге түсуі
Бұрын демалыс орны болған жағалау алаңдарының бір бөлігі бүгінде тұрмыстық қалдық төгілетін орынға айналғаны байқалады. Қоқыс жаңбыр суымен шайылып, өзенге түседі. Бұл:
- судың сапасын төмендетеді,
- өзеннің тайыздануын үдетеді,
- жағалау экожүйесін әлсіретеді.
Жасанды аралдар және ағыс динамикасы
Өзенді тереңдету мақсатында түбін қазып, шыққан құмды үйіп қою тәжірибесі кездеседі. Уақыт өте сол үйінділерге өсімдік шығып, жасанды аралдар қалыптасады. Бұл арнаның табиғи құрылымын өзгертіп, ағыс жылдамдығына және су деңгейіне ықпал етуі мүмкін.
Бақылаулар мен өлшемдер: Семей бөлігіндегі нақты деректер
Ертіс өзені суының маусымдық өзгерістерін анықтау үшін Семей педагогикалық институтының экология және география кафедрасымен бірлесіп бақылаулар жүргізілді: су температурасы, ағыс жылдамдығы және жалпы ағысы қадағаланды.
Қысқы кезеңдегі ерекше жағдай
Өткен қыстың қатты аязды болғанына қарамастан, Семейдегі Ертіс толық қатпағаны байқалған. Себептердің бірі ретінде Абай көшесі маңындағы сыра зауытынан шыққан жылы судың өзенге ағызылуы аталады. Бұл өзен суының температурасына, құрамына және тығыздығына әсер етіп, судағы тірі ағзаларға зиян келтіруі мүмкін. Сонымен қатар құбырдан аққан су топырақты шайып, жыралардың пайда болуына ықпал еткен.
2009 жылғы төгінділер және су сапасы көрсеткіштері
Статистикалық мәліметтер (2009)
- Сульфат: 28 мың тонна
- Құрғақ қалдықтар: 57 мың тоннаға жуық
- Мыс: 3,8 тонна
- Қорғасын: 25,53 тонна
Зертхана нәтижелері
Семей водоканал зертханасында су сапасы зерттеліп, судың ластану индексі анықталды. Мысал ретінде келтірілген деректер бойынша, Ертіс суындағы:
- цинк мөлшері қалыптан 114 есе жоғары,
- мырыш 10,6 есе жоғары,
- азот 2,8 есе жоғары болған.
Бұл көрсеткіштер өзен суының сапасы айтарлықтай нашарлағанын аңғартады және тұрақты мониторинг пен нақты шаралар қажеттігін көрсетеді.
Қорытынды: суды қорғау — ортақ міндет
Қазақ ұғымында суға құрмет ерекше болған: түн ішінде су алуға тыйым салынған, ал қажет жағдайда «су атасы Сүлейменнен» рұқсат сұрау ырым ретінде айтылған. Бұл — судың қадірін түсінудің мәдени коды.
Бүгінгі таңда Ертіс әртүрлі факторлардың әсерінен ластанып отыр: трансшекаралық су алу, су қоймаларының режимі, тау-кен және металлургия өндірістері, радиациялық мұра, мұнай өнімдерімен ластану, сондай-ақ тұрмыстық қоқыс. Табиғи таза суды болашақ ұрпаққа аман жеткізу үшін суды ластамау, қоршаған ортаны қорғау және табиғатқа жанашырлықпен қарау — әрқайсымыздың жауапкершілігіміз.