Азоттың оттекті қосылыстары
№2 Қашар орта мектебі КММ • Химия пәні • 9-сынып
Мұғалім: Табарикова Тарбия Исаевна
Фосфор және оның қосылыстары
Бұл сабақта фосфор элементінің табиғатта кездесуі, негізгі қасиеттері және маңызды қолданылу бағыттары қарастырылады. Сабақ барысы оқушылардың рөлдік диалогы мен сұрақ-жауапқа негізделген: химик, алхимик, геохимик және бастаушы өз мәліметін ұсынады, ал сынып нақтылау сұрақтарын қояды.
Білімділік
Фосфордың құрылысы, қасиеттері және табиғатта кездесуі туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Қызығушылықты, ойлау мен есте сақтау қабілетін дамыту; сұрақ қою мәдениетін жетілдіру.
Тәрбиелік
Мамандық таңдауға бағдар беру, табиғи байлықтарды қорғау және адамгершілік құндылықтарды күшейту.
Сабақ ресурстары мен байланысы
Көрнекіліктер
- Менделеев кестесі
- Фосфорға қатысты макет/ойыншық
- Калий перманганаты (KMnO₄)
- Формулалар, реакция теңдеулері
- Интерактивті тақта
Пәнаралық байланыс
- Биология
- Медицина
- Әдебиет
- География
Сабақ құрылымы
1) Ұйымдастыру
Оқушылардың көңіл күйін сабаққа бағыттау, жоспармен таныстыру.
2) Үй тапсырмасын тексеру (азот тақырыбы)
- 1 Азот периодтық жүйеде қай топта орналасқан?
- 2 Азоттың электрондық конфигурациясы қандай?
- 3 Азоттың оттекті қосылыстары қандай?
- 4 Азоттың сутекті қосылыстары қандай?
- 5 Қай қосылыс «күлдіргіш газ» деп аталады?
3) Жаңа тақырып
Оқушылар алдын ала дайындалған рөлдер арқылы жаңа материалды баяндайды. Формат — жарыс пен сынақ элементтері бар сұхбат: әр рөл мәлімет ұсынады, сынып сұрақ қояды және нақтылайды.
Бастаушы
Біз химиялық элементтердің периодтық жүйесімен таныстық. Оған 1869 жылы Д. И. Менделеев негіз салды. Периодтық жүйе элементтерді ретімен орналастырып, олардың қасиеттерін салыстыруға мүмкіндік береді.
Химик
Бүгінгі негізгі элементіміз — фосфор. Ол V топтың (азот тобының) негізгі элементтерінің бірі. Бұл топша элементтерінің сыртқы қабатындағы электрон саны ұқсас болғандықтан, олардың жиі кездесетін тотығу дәрежелері +5 және −3.
Геохимик
Азот тобына кіретін элементтердің атаулары мен ерекшеліктері де қызықты. Мысалы, мышьяк — уыттылығымен танымал, ал сурьма мен висмуттың қолданылу аймақтары өнеркәсіп пен медицинада кездеседі.
Алхимик
Кеше «Қызықты химия» кітабындағы жұмбақтың жауабын таба алмадым. Бірақ бүгінгі тақырып сол жұмбақты түсінуге көмектесті: элементтердің электрондық құрылысы, тотығу дәрежелері және оксидтері туралы білім қажет екен.
Фосфор туралы негізгі деректер
Химиялық белгісі: P
Реттік нөмірі: 15
Ядро заряды: +15
Орналасуы: 3-период, V топ
Қосылыстар түзгенде фосфор 3 электрон қабылдай да, 5 электрон бере алады. Осыған байланысты оның химиялық белсенділігі мен қосылыстарының алуан түрлілігі байқалады.
Қолданылуы: сіріңкенің жану механизмі
Қызыл фосфор сіріңке өндірісінде кең қолданылады. Классикалық түсіндіруде сіріңкенің тұтануы фосфордың күшті тотықтырғышпен әрекеттесуіне негізделеді. Мысалы, бертоле тұзы (KClO₃) қатысатын реакция ретінде төмендегі теңдеу жиі келтіріледі:
6P + 5KClO₃ → 5KCl + 3P₂O₅
Фосфор мен бертоле тұзының қоспасы тұрақсыз болуы мүмкін: әлсіз үйкелістің өзі тұтануға жеткізеді. Сондықтан өндірісте қауіпсіздік талаптары ерекше маңызды.
Тарихи тұрғыда алғашқы сіріңкелерде ақ фосфор қолданылған. Ол улы әрі оңай тұтанғыш болғандықтан өте қауіпті еді. Қазіргі кезде қауіпсіздеу болғандықтан сіріңке жасауға қызыл фосфор пайдаланылады: оны майда әйнек ұнтағы және желіммен араластырып, қораптың бүйір жағына жағады.
Ал ақ фосфор әскери мақсатта өртегіш құрамдарда және түтін пердесін жасауға қолданылуы мүмкін.
Атауы және табиғаттағы рөлі
«Фосфор» сөзі грек тілінен аударғанда «жарық алып келуші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау оның кейбір түрлерінің жарық шығарумен байланысты құбылыстарымен сабақтас.
Фосфор тірі ағзалар үшін өте маңызды: ол әсіресе ми мен сүйек ұлпаларында көп кездеседі, сүйектің беріктігін арттыруға қатысады.
Тарихи дерек және фосфордың түрлері
Фосфорды алғаш рет 1669 жылы Гамбургтік алхимик Х. Бранд алғаны туралы дерек бар. Фосфордың негізгі аллотропиялық түрлері: ақ, қызыл, қара.
Ақ фосфор
Өте улы, оңай тұтанғыш. Кей жағдайда әлсіз жарық шығаруы мүмкін, сондықтан тұрмыстық аңыздарға да себеп болған.
Қызыл фосфор
Анағұрлым тұрақты, қауіпсіздеу. Сіріңке қораптарының үйкеліс бетінде жиі қолданылады.
Қара фосфор
Құрылысы бойынша қабатты, кей қасиеттері графитке ұқсас болатын түрі ретінде сипатталады.
Күнделікті өмірде «фосфор бар» деп айтылатын кейбір бұйымдарда жарықтандырғыш құрамдар немесе люминесцентті жабындар кездесуі мүмкін (мысалы, сағат тілшелері, кейбір белгілер). Мұнда нақты құрам өндірістік технологияға байланысты өзгеріп отырады.
Қорытынды бөлім: сұрақ-жауап
Сабақ соңында оқушылар химик, алхимик, геохимик және бастаушы рөліндегі сыныптастарына сұрақтар қойып, фосфордың қасиеттерін нақтылайды. Белсенді қатысқан оқушылар бағаланады.
Үй тапсырмасы
«Фосфор және оның қосылыстары» тақырыбын оқып келу, негізгі қасиеттері мен қолданылуын конспект түрінде дайындау.