Ежелгі геометриялық құралдарға жататын циркуль мен сызғыштың алғашқы пайда болғаны - сызғыш
Геометриялық фигураларды пайдаланып оқытудағы іс-тәжірибем
Қазіргі заманғы білім берудегі мақсатқа жетудің негізі — мектептегі оқу-тәрбие үдерісін, оқыту формалары мен әдістерін жаңарту. Дамудың жаңа сатысына бет алған мектептің ең негізгі өзегі — оқушылардың жан-жақты дамуын жетілдіру. Осы бағытта білім алып отырған әрбір жас жеткіншектің тұлғалық бағдарлы білім алуына жағдай жасау, зерттеушілік, байқампаздық, зеректік қабілеттерін дамыту — әрбір педагогтан кәсіби шеберлікті талап етеді.
Бастауыш сынып оқушысы қоршаған ортамен танысу үдерісін енді бастап жатады. Сондықтан да ол табиғатынан байқампаз, зерек келеді. Сол қабілеттерін жетілдіру үшін әртүрлі әдіс-тәсілдерді қолданамын. Солардың бірі — геометриялық фигураларды таныту: оларды қоршаған ортадан анықтай білуге және осы білімді сабақта да, күнделікті өмірде де қолдануға үйрету.
Маңызды ой: геометриялық ұғымдарды қалыптастыру тек математика сабағымен шектелмейді — оны барлық пәндерде жүйелі түрде дамытуға болады.
Геометрия ғылымы туралы қысқаша
Геометрия — көне де қызықты ғылым. Ол адамдардың күнделікті өмір қажеттілігінен туындаған: арақашықтық, аудан, көлем сияқты әртүрлі шамаларды өлшеу геометрияға сүйенеді. Сонымен қатар геометрия фигуралардың қасиеттерін зерттейді. Атауы грек тіліндегі geo — «жер» және metreo — «өлшеймін» сөздерінен шыққан.
Фигураны нүктелер жиыны ретінде түсінеміз. Геометриялық пішіндердің қасиеттері туралы алғашқы мағлұматтар адамдардың қоршаған әлемді бақылауынан қалыптасты. Ежелгі геометриялық құралдардың ішінде алғаш пайда болғаны — сызғыш, кейін циркуль кеңінен қолданылды.
Математика сабағында пайдалану
Негізгі ұғымдарды қалыптастыру
Бастауышта оқушыларда нүкте, түзу және қисық сызық, кесінді, көпбұрыш, шеңбер мен дөңгелек туралы айқын бейнелер қалыптасуы тиіс.
Мұғалімнің міндеті
- Фигураларды ажыратып көрсетуге үйрету
- Атауын дұрыс айту және көрсету
- Қағазда және тақтада кескіндеу
- 2-сыныптан бастап әріппен белгілеу
- Берілген ұзындықты өлшеу және кесінді сызу
Практикалық жаттығулар
Түзу мен қисық сызықты салыстыруда жіп керу, кейін босаңсыту; түзу және ирек жолдар бейнеленген суреттерді қарастыру; қағазды бүктеп, жазып, бүктеу сызығы бойымен қию сияқты әрекеттер тиімді.
«Нүкте. Сәуле. Бұрыш» тақырыбындағы жұмыс үлгілері
Фигуралардың нүктелер жиынтығынан құралатынын түсіндіріп, әр фигураның атын оқушыларға айтқызамын. Кеспе қағаздарды пайдаланып (дөңгелек, шаршы, үшбұрыш және т.б.), қандай бұйым жасауға болатынына ой тастаймын.
Оқушылар көбіне шаршы мен үшбұрыштан үй құрастырады, тіктөртбұрыштардан машина жасап, дөңгелектерден «аяқтарын» орналастырады.
Тақтаға бірнеше нүкте белгілеймін де, оқушыларға сол нүктелерді қосатын түзулер сызғызамын. Біріккен кесінділерден шыққан фигуралардың атын анықтатып, кейін оларды қоршаған ортадағы ұқсас заттармен байланыстырамын.
Әртүрлі кеспе қағаздардан фигуралар құрастырып, «неге ұқсайды?» деген сұрақ арқылы бейнелік ойлауды дамытамын.
Сауат ашу пәніне қолдану
Дыбыс пен әріпті белгілеу
1-сыныпта «Дыбыс және әріп» тақырыбында дауысты дыбыстарды қызыл дөңгелекпен белгілеп ажырата бастаймыз.
«А» әрпі мен дыбысы тақырыбында «алма» сөзі төрт дыбыстан тұратынын төрт шаршымен белгілетемін. Дыбыстардың дауысты-дауыссыз екенін ажыратып, дауыстыны — екі қызыл дөңгелекпен, дауыссызды — екі көк дөңгелекпен көрсетуге тапсырма беремін.
Пішін арқылы сөз мағынасын тереңдету
«Алманың түсі, дәмі, пішіні қандай?» деген сұрақтар арқылы сипаттауға үйретемін. «Домалақ пішінді тағы не көріп тұрсыңдар?» деп, басқа заттардың пішінін ажыратуға машықтандырамын.
Мысалы: алмұрт — сопақша, апельсин мен анар — домалақ, банан — ұзындау сопақша.
«Я» әрпі: мәтінмен жұмыс және модельдеу
«Я» әрпі мен дыбысы тақырыбында «Ұя» өлеңін мәнерлеп оқып, құстың ұясы неден жасалатынын, кім жасайтынын, қалай жасайтынын талқылаймыз. Ұяның пішінін сипаттата отырып, қабырғасының шаршы не тік төртбұрышқа, ал шатырының үшбұрышқа ұқсайтынын оқушылар өздері айтады.
Дүниетану пәніне қолдану
Ауа райын бақылау күнделігі
Дүниетану сабағында ауа райын бақылау күнделігін толтырғанда әр шартты белгінің қай фигураға ұқсайтынын айтқызамын:
- Күн ашық — дөңгелек
- Жаңбыр — төрт нүкте
- Мұз — үшбұрыш
- Найзағай — қисық сызық
Бунақденелілер: бал арасы арқылы талдау
«Бунақденелілер» тақырыбында бал арасының пішіні қандай фигураларға ұқсайтынын тапқызамын: басы — дөңгелек, кеудесі — сегмент, құрсағы — сопақша, қанаттары — ұзынша, мұрты — қисық сызық. Оның еңбекқор жәндік екенін атап өтемін.
Сондай-ақ омартадағы бал жинайтын ұяшықтардың қандай фигураға ұқсайтынын анықтатамын. Ұяшықтардың орналасу ретін көпбұрыштар арқылы түсіндіріп, кеңістіктік елестетуді дамытамын.
Дене тәрбиесі сабағында пайдалану
Залдағы пішіндерді тану
Спорт залындағы құрал-жабдықтарды көрсете отырып, олардың пішіні неге ұқсайтынын сұраймын: төсеніш — тік төртбұрыш, баскетбол сақинасы — шеңбер.
Дөңгелек пішіндер
«Тағы қандай дөңгелек пішінді заттар бар?» деген сұрақ арқылы доп, шығыршық сияқты бұйымдарды атауға жетелеймін.
Сызықтар: түзу және қисық
Секіртпенің қалпы мен қозғалысын талқылай отырып, оның түзу сызыққа да, қисық сызыққа да ұқсай алатынын айтқызамын.
Велосипед тақырыбы және қауіпсіздік
Велосипед тебу ережесін түсіндіре отырып, жол ережесін сақтауға үйретемін. Велосипедтің дөңгелегі, корпусы, бағыттаушы бөлшектерінің қандай геометриялық пішіндерге ұқсайтынын талдатып, табиғаттағы және техникадағы көптеген нысандарды геометриялық фигуралар арқылы қарастыруға болатынын ескертемін.
Еңбек сабағында пайдалану
Қағаз және қатырма қағазбен жұмыс
Әртүрлі пішіндерден аққала, машина сияқты бұйымдарды қандай фигуралардан құрастыру керектігін түсіндіремін. Шаршы, тік төртбұрыш, дөңгелек бөлшектерін қиып алып, әр фигураның өз орнын табуына және дұрыс үйлесім табуына бағыттаймын.
«Тағы не жасауға болады?» деген сұрақ арқылы оқушыларды өздігінен ойлауға жетелеймін: үй, әтеш, аққала, түрлі ойыншықтар құрастырады, бөлшектердің орналасуын дәлелдейді.
Модельдеу: сәукеле үлгісі
Қуыршақ киімін модельдеу барысында қазақтың ұлттық бас киімдерінің бірі — сәукелені қатырма қағаздан жасап көрсетемін. Оқушыларға сәукеленің пішінін анықтатамын: конус және дөңгелек элементтерін атап, геометриялық фигуралар мен денелер туралы түсініктерін кеңейтемін.
Бейнелеу өнері сабағында пайдалану
Қарапайымнан күрделіге
Геометриялық фигуралардың «мінезін» ашып, күрделі пішіннен қарапайымды көруге және қарапайым пішіндерден күрделірек бейне құрастыруға үйретемін. Сызықтардың тұйықталуы белгілі бір пішін жасайтынын нақты мысалдармен көрсетемін.
Фигуралардың көмегімен жануарлардың қызықты бейнелерін жасап көруге тапсырма беремін.
Өлең арқылы фигураны табу
Бұрыш жоқ менде еш қандай,
Ұқсаймын мен табаққа,
Қарбызға да, шарға да —
Тауып көрші қандаймын?
Дөңгелекпін, доптаймын.
Менің досым бір қызық,
Жан-жағы бар тік сызық.
Қабырғалары бірдей —
Оның аты төртбұрыш.
Үш төбем бар сүйірлі,
Тауға ұқсаймын сүйкімді.
Кім табады, қанекей?
Үшбұрыш деді бәрі де.
Ою-өрнек құрастыру
«Ою-өрнек құрастыру» тақырыбында өрнектерді түрлі фигуралар мен сызықтарды белгілі бір тәртіппен орналастыру арқылы жасаймыз. Ою-өрнектердің қандай геометриялық фигуралардан тұратынын талдатып, оқушыларға өз ойынан геометриялық пішіндер арқылы өрнек ойлап табуға тапсырма беремін.
Қызықты математика сабағында пайдалану
«Сиқырлы көзілдірік» ойыны
Балалармен елестету арқылы «сиқырлы көзілдірік» киеміз. Бірінші көзілдірік — дөңгелек: оны кигенде айналамыздан тек дөңгелек пішінді заттарды табамыз (мысалы, сағат, гүл салатын ыдыстың түбі).
Екінші көзілдірік — төртбұрышты: тақта, үстел, кітап, терезе, есік сияқты төртбұрыш пішінді бұйымдарды атаймыз.
Үшінші көзілдірік — үшбұрышты: қиялымызда сыныптан шығып, қоршаған ортадан үшбұрышқа ұқсас нысандарды іздейміз (үйдің шатыры, құстың тұмсығы және т.б.).
Қорытынды
Осындай қарапайым жаттығулар барысында балалардың геометриялық фигураларды ажырату, анықтау, сызу, өлшемдерін таба білу дағдылары қалыптасады, геометриялық түсініктері жүйелі түрде дамиды. Сонымен қатар математиканың бір бөлігі болып табылатын геометрияға қызығушылығы артып, қоршаған ортаны танып-білуге және зерделеп үйренуге ұмтылады.
Ғылым мен техника қарқынды дамыған қазіргі кезеңде оқушыларға белгілі көлемде білім-білік дағдыларын меңгертумен қатар, табиғат пен қоршаған орта туралы түсініктерін кеңейтіп, оларды зерттеушілік бағытта жан-жақты дамыту — бүгінгі күннің талабы әрі әрбір ұстаздың басты міндеттерінің бірі.