Абай бір өлеңінде
Абай мұрасының жариялануы және жинақталуы
XX ғасырдың алғашқы ширегінде Абай шығармаларын жинақтап, жүйелеу мен жариялау жұмыстары қарқын алды. Бұл үдерісте ақынның өмірбаянын жазуға, сондай-ақ толық жинақты құрастыруға көмектескен адамдардың орны айрықша. Солардың қатарында Көкбайдың еңбегі ерекше аталады: Абайдан қалған мұраның қазақ оқырманына толық жинақ болып жетуіне ол нақты үлес қосты.
Негізгі түйін
Толық жинақтың қалыптасуында Көкбай мәтіндік мұра да, деректік естелік те берген.
Маңызды кезең
1924 жылдан бастап Абай туралы материалдарды жинауда Көкбайдың көмегі айрықша күшейді.
1909 жылғы жинақ және оны толықтырудың қажеттілігі
1909 жылы Кәкітай Ысқақұлы бастырып шығарған жинақ Абай еңбектерінің толық көлемін қамти алмады: ол шамамен мұраның жартысына жуық бөлігін ғана берген еді. Осы олқылықтың орнын толтыру үшін қолжазба қорындағы мәтіндермен қатар, ауызша сақталған нұсқаларды да жинау қажет болды.
Көкбай тек қолжазбада сақталған шығармаларды жеткізумен шектелмей, өзінің жадында жүрген, біржола жоғалып кетуі мүмкін болған Абайдың өлеңдері мен кейбір шумақтары мен жолдарын хатқа түсіртіп, ақын мұрасының қатарына қосты.
Неліктен бұл маңызды болды?
- Ауызша дәстүр арқылы сақталған мәтіндер жоғалып кету қаупінде болды.
- Кейінгі толық жинақтардағы түсінік-деректердің едәуір бөлігі Көкбай айтқан мәліметтерге сүйенді.
- Толыққанды өмірбаян жасау үшін куәгерлік естелік қажет болды.
Өмірбаяндық деректер және 1933 жылғы толық нұсқа
Абайдың өмірбаянын толық жазуда Көкбай айтқан материалдардың салмағы зор болды. Бұл мәліметтер құнды деректер ретінде бағаланды. Көкбайдың Абай дәуірі туралы естеліктері түгел хатқа түспей қалғанымен, 1933 жылы құрастырылған алғашқы толық өмірбаяндағы көптеген фактілер оның аузынан алынған.
Сонымен қатар, Абайдың көп өлеңдеріне кейінгі толық жинақтарда беріліп жүрген қосымша түсінік пен деректердің де едәуір бөлігі Көкбай жеткізген мәліметтерге негізделді.
Деректің түрі
Естелік, куәгерлік баяндау
Қолданылған орны
Өмірбаян, жинақтарға түсінік
Нәтиже
Мұраның толық әрі жүйелі берілуі
Көкбайдың ақындық болмысы және Абай мектебі
Көкбайдан қалған жазбалардың саны көп емес. Жас кезінде ол Абай тұсында айтып, жазып жүрген өлеңдерін ұқыптап жинауға көп мән бермеген. Дегенмен, Абай айналасындағы ақындардың ішінде суырыпсалмаға, импровизацияға ең жүйрік ақын Көкбай болғаны анық. Абай оның осы талантын бағалап, кейбір алғашқы өлеңдерін Көкбайға теліп таратуға да жол берген.
Баспасөздегі көрініс
Омбыда шыққан «Дала уәлаяты» газетінде жарияланған бірен-саран өлеңдер де Көкбайдың атымен басылған. Кейін Абай «Жаз» өлеңін жазған кезеңнен бастап, өз шығармаларын өз атына біржола көшіргені айтылады.
«Сорлы Көкбай жылайды, жылайды да жырлайды…»
Кейінгі шығармашылық және жаңаша бағалау
Көкбай Абайдан кейін жиырма жылдан астам өмір сүріп, соңғы кезеңінде көптеген шығармалар жазған. Алайда оның баспаға шыққан, оқырманға мәлім еңбектері ұзақ уақыт зерттеушілер қолына толық түспегендіктен, Көкбайды біржақты танып, сыңаржақ бағалау да кездесіп отырды.
Соңғы жылдары Семей қаласындағы Абай атындағы музей зерттеушілері жинаған қолжазбаларға сүйенсек, Көкбайдың Абай мектебінің ақыны деген атақты ақтай алатын едәуір мол әрі елеулі шығармалары бар екені байқалады. Абайдың өзі де Көкбайдың анық айтқыш, талантты ақын екенін өз шығармаларында бірнеше рет атап көрсеткен.
Қорытынды тұжырым
Көкбай — Абай мұрасын толық жеткізуге үлес қосқан әрі Абай дәстүрін жалғастырған шәкірт ақындардың ішіндегі ең айқын тұлғалардың бірі.
Ерекше атап өтер жайт
Ұстаз ақын Абайдың шығармаларында аты аталған шәкірт ақындардың ішінде Көкбайдың орны дара сипатта көрсетіледі.
Тақырып: ақын шығармаларының басылымдары және оларды құрастыруға қатысқан тұлғалардың еңбегі.