Қорқыт ата кітабы
Сабақтың мақсаты мен күтілетін нәтижелер
- Тарихилығы мен көркемдік ерекшелігін таныту; білімді тереңдетіп, танымдық қабілетті дамыту.
- Әңгімелерді талдау арқылы өзіндік жұмыс дағдысын қалыптастыру, шығармашылыққа жетелеу.
- Елін, жерін сүюге тәрбиелеу; жақсылық пен жамандықты айыра білу мәдениетін орнықтыру.
Сабақтың басталуы: ой шақыру
Сабақ оқушылардың назарын бірден тақырыпқа жақындататын әсерлі қадамнан басталады: Қорқыттың қобыз күйі тыңдатылады, тақтада қобыздың суреті көрсетіледі. «Қобыз дегенде ойға ең алдымен не келеді?» деген сұрақ арқылы оқушының ішкі ассоциациясы, сезімі, жеке қабылдауы оянады.
Осы тұстан бастап әңгіменің өзегі айқындалады: қобызды алғаш жасап, күйді өнер деңгейіне көтерген Қорқыт ата туралы және оның ең басты мұраларының бірі — «Қорқыт ата кітабы».
Қорқыт ата туралы: тұлға және аңыз
Қорқыт ата — VIII ғасырда Сырдария бойында, бұрынғы Жанкент қаласы маңында өмір сүрген батыр, атақты ақын әрі асқан күйші. Ол түркілердің оғыз ұлысынан шыққан сәуегей, бақсы, жыраулық пен күйшілік өнердің іргетасын қалаған тұлға ретінде танылады.
Қорқыт ата мазары Қармақшы стансасынан шамамен 18 шақырым жерде орналасқан. Оның есімімен байланысты аңыздар өте көп. Ел аузындағы әңгімелерде Қорқыт ата мәңгі өмір іздеген, өлімге қарсы тұрған күрескер бейнесінде суреттеледі.
Аңыздың өзегі
Жиырма жасқа жеткенде көрген түсінде ақ киімді кісі: «Қырықтан артық өмір сүрмейсің», — дейді. Содан Қорқыт нағашылары сыйлаған желмаяға мініп, «өлмейтін жер» іздеп жолға шығады. Бірақ қайда барса да, алдынан жер қазып жатқан адамдар кездеседі. «Бұл не?» дегенде: «Бұл — Қорқыттың көрі», — деп жауап береді.
Мәңгілік өмірдің кілті
Жан сақтауға жер қалмағандай көрінген сәтте Қорқыт Сыр суының үстіне кілемін төсеп, қобызын сарнатып тартады. Аңыз бойынша, күйдің құдіреті ажалды да тоқтатады. Қорқыт қалғып кеткенде ғана ажал қайрақ жылан кейпінде келіп, өмірді үзіп кетеді. Алайда Қорқыттың өзі өлгенмен, оның өнері мен өсиеті халық жадында мәңгі қалады.
Күйлердің жалғастығы
Қобызшылар Қорқыт бабаның «Ұшардың ұлуы», «Аққу», «Кілем жайған», «Желмая», «Әупбай», «Башпай», «Қобыз» және басқа да бірнеше күйін бүгінге жеткізгені айтылады. Қорқытты ажалдан «құтқарған» қобыз болғандықтан, кейінгі дәуірлерде бақсылар қобыз сарыны арқылы ем-дом жасаған деген түсінік те бар.
«Қорқыт ата кітабы»: жазба мұра және тарихи кеңістік
Әдебиет тарихында Қорқыт есімімен байланысты ең маңызды жазба деректердің бірі — «Қорқыт ата кітабы». Бұл кітап VIII ғасырда және одан да бұрын туған аңыздардың, жырлардың жинағы ретінде қарастырылады. Кей деректерде жырлар XV ғасырда қара сөзбен хатқа түскені айтылады.
Жинақта қазақ халқының қалыптасуына тікелей қатысы бар оғыз тайпаларының тағдырына қатысты оқиғалар кеңінен баяндалады. Сонымен бірге мұнда елдік мүдде, ерлік, адамгершілік өлшемдері, дәстүр мен заңның орны сияқты іргелі ұғымдар көркем түрде өріледі.
Кітаптың бастауындағы сипаттама
Жазба деректе Қорқыт ата туралы мынадай мағынадағы жолдар кездеседі: Баят руында Қорқыт ата дейтін білімді, сәуегей адам болған; Тәңір зердесіне салған соң, оның болжамдары қатесіз шыққан. Оғыз елінде ең қиын мәселені де Қорқыттың ақылынсыз шешпеген, жұрт оның өсиетін бұлжытпай орындаған.
Кітаптағы он екі жыр
«Қорқыт ата кітабы» он екі жырдан тұрады. Төмендегі тізім оқушыға құрылымды көруге, кейіпкерлер мен оқиғаларды жүйелеуге көмектеседі.
- Дерсеханұлы Бұқаш туралы жыр
- Қазансалар ауылына жау қалай шапқаны туралы жыр
- Байыс – Байреке (Байбөрі ұлы) туралы жыр
- Қазанбек ұлы Оразбек қалай тұтқынға түскені туралы жыр
- Домруыл (Доқа Қожа ұлы) туралы жыр
- Қаңлы Қожаұлы Қантөрелі туралы жыр
- Қазылеке Қожаұлы Жүгенек туралы жыр
- Бисаттың жалғыз көзді дию Төбекөзді өлтіргені туралы жыр
- Бегила баласы Әмрен туралы жыр
- Үйсін Қожаұлының баласы Секрек туралы жыр
- Салар Қазанның тұтқынға түсуі және оны ұлы Ораздың босатуы туралы жыр
- Сыртқы оғыздардың ішкі оғыздарға қарсы соғысы және Бамса-Байрақтың қаза болуы туралы жыр
Сабақ құрылымы: ұсынылатын кезеңдер
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Сабаққа назар аударту, топқа бөлу
- Күтілетін нәтиже мен бағалау өлшемдерін нақтылау
2) Жаңа сабақ
- Ой шақыру: қобыз күйін тыңдату, пікір айту
- Қорқыт ата туралы дерек пен аңызды салыстыра талдау
- «Қорқыт ата кітабындағы» жырлар құрылымын жүйелеу
3) Топтық жұмыс бағыты
Зерттеушілер тобы
Қорқыт ата туралы тарихи деректерді, жер-су атауларын, уақыт межесін анықтап, аңыздағы мотивтермен салыстырады.
Әдебиетшілер тобы
Жырлардағы идея, кейіпкер, конфликт, тілдік-көркемдік тәсілдерді талдап, ортақ тұжырым ұсынады.
Қорытынды ой
Қорқыт ата туралы аңыздарда ең басты ой — адамның фәни өмірі өткінші болғанымен, өнер мен сөздің мәңгілікке қызмет ететіні. Ал «Қорқыт ата кітабы» — оғыз дәуірінің рухани әлемін, елдік құндылықтарын және көркем ойлау жүйесін жинақтаған ірі мұра. Оны оқу — тек мәтінді танып-білу емес, тарих, музыка, тіл мен дүниетанымды бір арнада ұштастыру.