Тура мағынасында
Жоба туралы мәлімет
- Оқу орны
- Алматы құрылыс-техникалық колледжі
- Авторы
- Қашқынбай Тимур
- Жетекші
- Сейдахметова Сандуғаш
- Ғылыми бағыты
- Ағылшын–орыс тілі секциясы
- Тақырып
- Ағылшын тіліндегі кешірім сұрау түрлері және оларды семантикалық мағынасына қарай талдау
Түйіндеме
Бұл жұмыста ағылшын тіліндегі кешірім сұраудың негізгі формалары анықталып, олардың семантикалық мағынасы мен сөйлеу жағдаятындағы қызметі салыстырмалы түрде қарастырылды. Зерттеудің басты мақсаты — кешірім сұрау формаларын жүйелеу, мәнін ашу, қазақ және орыс тілдеріндегі қолданыспен салыстырып, күнделікті тұрмыста қаншалықты қолданылатынын көрсету.
Тілді меңгеру үшін сөздіктің мағынасын ғана білу жеткіліксіз: сөздің қандай контексте, қандай мақсатпен, қандай прагматикалық реңкте қолданылатынын түсіну қажет. Кешірім сұрау — сөйлеу мәдениетіндегі ілтипат пен сыпайылықтың маңызды көрсеткіші; ол түсініспеушілікті азайтып, қарым-қатынаста үйлесім орнатады.
Зерттеу барысында кешірім сұраудың бес негізгі түрі қарастырылды: sorry, excuse, apologize, pardon, forgive. Бұларға қоса, жағымсыз жаңалықты жұмсартып жеткізуде жиі қолданылатын I’m afraid құрылымы да атап өтілді.
Мазмұны
Кіріспе
Кешірім сұрау — тілдік қатынаста адамдардың бір-біріне деген құрметін, әдептілігін және жауапкершілігін білдіретін маңызды коммуникативтік құрал. Ол әсіресе түсініспеушілік туындаған сәттерде, жағымсыз әсерді жұмсарту үшін, немесе диалогтағы үйлесімді сақтауда ерекше рөл атқарады.
Ағылшын тілінде кешірім сұраудың бірнеше тұрақты формуласы бар және олар әртүрлі жағдайға қарай таңдалады. Қате айтылған пікір, орынсыз сөз, әңгімелесушінің сөзін бөлу, өтініш айту, қайта сұрау, көңіл айту сияқты жағдайларда кешірім сұраудың мағынасы мен реңкі өзгеріп отырады. Сондықтан бұл құбылысты семантикалық тұрғыдан талдау тілдік мәдениетті түсінуге көмектеседі.
З. Д. Попова мен И. А. Стерниннің пікірінше, концептіні зерттеуде дәстүрлі лингвистикалық талдауды (мәтіндік іріктеу) эксперименттік тәсілдермен ұштастыру ең тиімді нәтиже береді: екі әдістемемен де «айқын» көрінген белгілер концепт үшін аса мәнді болып саналады.
Зерттеу бөлімі: кешірім сұрауды семантикасына қарай талдау
Зерттеу материалдары
Талдау келесі сөздіктер деректері негізінде жүргізілді:
- The Oxford Dictionary of the English Language
- Collins English Dictionary
- The Oxford Illustrating English Dictionary
- Random House Webster’s Unabridged Dictionary
Кешірім сұраудың коммуникациядағы қызметі
Ағылшын тілдік мәдениетінде кешірім сұрау тек «кінәні мойындау» емес. Ол сондай-ақ:
Әдептілік маркері
Сөйлесу барысында қарым-қатынастың жұмсақ әрі құрметті болуына көмектеседі.
Қақтығыстың алдын алу
Түсініспеушілікті азайтып, келісімге келуді жеңілдетеді.
Дипломатиялық құрал
Ресми ортада жауапкершілікті білдіру немесе қолайсыздықты жұмсарту үшін қолданылады.
Эмпатия білдіру
Аяушылық, көңіл айту, жанашырлық сияқты реңктермен ұштасады.
Негізгі формалар және қолданыс жиілігі
I’m sorry
Ең жиі қолданылатын әмбебап форма
Көбіне өкініш білдіру, назар аударту немесе жағымсыз жағдайды жұмсарту үшін қолданылады. Әдеби тілде де, ауызекі сөйлеуде де кең таралған.
Мысал
“I’m sorry, I’m awfully sorry,” — said Jane.
Туынды формалар (сөздік деректеріне сай): sorriness, sorrow, sorrily. Негізгі реңктері: аяу сезімі, қайғыру, жұбата алмау.
Excuse me
Назар аударту, өтініш айту, қимылға жол сұрау
Бұл форма жиі түрде бұйрық/нұсқау мәніне жақындайды және «I’m sorry»-ден айырмашылығы — әрекетке кіріспей тұрып әдепті түрде жол ашу немесе әңгімені бастау қызметін атқарады.
Назар аударту
“Excuse me, is there a shop near here?”
Тікелей ескерту
“Excuse me!” — said a teacher.
Туынды формалар: to excuse, excusable, excusably. Реңктері: кешірім сұрау, аяу, назар аударту, ақталу.
We apologize / I apologize
Ресми кешірім, қызмет көрсету саласында жиі
Ауызекі қарым-қатынаста салыстырмалы түрде сирек кездеседі; көбіне ресми хабарландыруларда, қоғамдық қызметте, кешігулер мен қолайсыздықтар үшін кешірім білдіруде қолданылады.
Мысал
“We apologize. The train has broken,” — said the locomotive driver.
Туынды формалар: apologetic, apologetically. Реңктері: кешірім сұрау, ақталу, аяу/қайғы реңкі.
Pardon / I beg your pardon
Қайта сұрау, әдепті түзету, кейде ресми реңк
Көбіне айтылғанды естімей қалғанда немесе түсінбей қалғанда қайта сұрау үшін, сондай-ақ әдепті түрде қарсы пікір білдіруде қолданылады.
Мысал
“I beg your pardon, but I didn’t understand what you said.”
Туынды формалар: to pardon, pardonable, pardonably. Реңктері: кешіру/кешірім сұрау, аяу, рұқсат ету мағыналары.
Forgive (me)
Тереңірек, жеке сезімге жақын кешіруді сұрау
Сөйлеуші өзінің кінәсін айқынырақ сезінгенде немесе жеке қатынаста кешірім сұрауды эмоционалды түрде жеткізгісі келгенде қолданылады.
Мысал
“Will you forgive my curiosity? What is the hammer for?”
Туынды формалар: forgiveness, forgivable, forgivably. Реңктері: кешіру, көз жұма қарау, айыппұл/міндеттен босату.
Қосымша құрылым: I’m afraid
I’m afraid көбіне өкініш білдіруде, жағымсыз жаңалықты жұмсартып жеткізуде немесе сұраққа жауап бергенде қолданылады.
Мысал
“Is Tom here?” — “I’m afraid he has already gone to Moscow.”
Кей контекстерде бұл құрылым кешірім сұраумен қатар жұмсарту стратегиясы ретінде қатар жүреді.
Жауап беру формалары (кешірімге реакция)
Кешірім қабылдау
- Never mind.
- That’s quite all right.
- No problem.
- Don’t worry.
- It’s all right.
Жауапты нақтылау/қатынас реттеу
- Don’t be angry.
- Don’t be offended.
- It’s my fault.
- My bad! (бейресми, достар арасында)
- Don’t mention it.
Күнделікті тілде қолдану: жағдаятқа сай таңдау
Кешірім сұрау формасын таңдауда контекст шешуші рөл атқарады. Төмендегі мысалдар күнделікті сөйлеуде жиі кездесетін жағдаяттарды көрсетеді.
Әңгімеден сыпайы түрде шығып кету
Компанияда кештен кету немесе телефондағы сөйлесуді аяқтау үшін:
“If you will excuse me…”
Жауап ретінде: “Of course.” / “Sure.”
Зат сұрау, өтініш айту
Қысқа әрі әдепті кіріспе ретінде:
“Excuse me, do you know what time it is?”
“Excuse me, can you please pass me the salt?”
“Excuse me, let me just grab my jacket.”
Байқаусыз қимыл/ұсақ қолайсыздық
“Oops, sorry.” (байқаусызда қағып кетсе)
“Oh, I’m so sorry.” (аяғын басып кетсе)
“Sorry for the long wait.” (көп күттіргенде)
“Sorry, I didn’t mean to wake you up.” (байқаусызда оятып алса)
Естімей қалу немесе түсінбей қалу
Қайталап сұрағанда, әсіресе сыпайы реңк қажет болса:
“Pardon me?”
“I beg your pardon.”
Ресми кешірім және қолайсыздық үшін жауапкершілік
“I apologize for the damage my dog has done to your carpet.”
Итімнің кілеміңізге келтірген зияны үшін кешірім сұраймын.
“Our office will be closed on Monday. We apologize for any inconvenience.”
Кеңсеміз дүйсенбі күні жабық болады. Қолайсыздық үшін кешірім өтінеміз.
Терең эмоциялық кешірім
“Will you ever forgive me?”
Мені кешіре аласың ба?
“We are deeply and genuinely sorry.”
Біз шын мәнінде қатты өкінеміз.
Қысқа ереже
Бір нәрсені бүлдіріп қойсаңыз немесе нақты қателік үшін — sorry жиі лайық. Ал әрекет бастар алдында (сұрақ қою, жол сұрау, біреудің назарын аудару) — excuse me көбірек қолданылады.
Қорытынды
Зерттеу нәтижелері кешірім сұраудың ағылшын тілдік мәдениетінде қарым-қатынасты реттейтін маңызды құрал екенін көрсетті. Ең жиі қолданылатын форма — I’m sorry; ол әмбебаптығымен ерекшеленеді және көптеген контексте орынды.
Excuse me көбіне әдепті түрде назар аударту мен өтініш айтуда, apologize ресми жағдайда, pardon қайта сұрау мен сыпайы түзетуде, ал forgive жеке сезімге жақын, тереңірек кешірім сұрауда қолданылады. Сонымен бірге I’m afraid жағымсыз ақпаратты жұмсартуға көмектесетін прагматикалық құрылым ретінде қатар жүре алады.
Қазақ тіліндегі «кешіріңіз», «кешірім өтінем» тіркестері күнделікті қолданыста өте жиі кездесетінімен салыстырғанда, ағылшын тілінде кешірім сұраудың түрлері контекстке қарай нақтырақ жіктеліп, прагматикалық реңк арқылы таңдалады.
Әдебиеттер
- The Oxford Dictionary of the English Language
- Collins English Dictionary
- The Oxford Illustrating English Dictionary
- Random House Webster’s Unabridged Dictionary
- Попова З. Д., Стернин И. А. (дәйексөз келтірілген зерттеу тұжырымы)