Жылу құбылыстары
Сабақтың барысы
Бұл сабақта оқушылар жылу құбылыстарының мәнін түсініп, температураны өлшеу тәсілдерін меңгереді, тәжірибелер арқылы қыздыру мен салқындатудың заттарға әсерін бақылайды және жылу алмасудың негізгі заңдылығын қорытындылайды.
1) Ұйымдастыру кезеңі
Көңіл-күйді анықтау үшін 3 түрлі смайлик ұсынылады (оқушы өз таңдауын көрсетеді).
2) Үй тапсырмасын тексеру
«Жасырын тест» арқылы алдыңғы тақырыптарды қайталау және негізгі ұғымдарды нақтылау.
Алдыңғы білімді еске түсіру: сұрақтар мен жауаптар
Табиғат құбылыстары деген не?
Табиғатта болатын барлық процестер мен өзгерістер табиғат құбылыстары деп аталады.
Қандай құбылыстарды білесіңдер?
Физикалық, химиялық, биологиялық, метеорологиялық құбылыстар; жылу бөлінуі, дыбыс, жарық, электрлік және магниттік құбылыстар.
Адам өзінен жарық шығара ала ма?
Жоқ. Адам жарық шығармайды, тек жарықты қабылдап, көре алады.
Жер бетіндегі ең күшті жарық көзі қандай?
Күн.
Қандай жарық көздерін білесіңдер?
Табиғи: күн сәулесі, таң шапағы, кейбір жануарлардың жарығы. Жасанды: алау, шам, электр лампалары және т.б.
Исаак Ньютон қандай тәжірибе жасады?
Ақ жарықтың күрделі екенін дәлелдеді: үш қырлы шыны призмадан өткізіп, жарықтың спектрге бөлінетінін көрсетті (қызыл, сарғыш, сары, жасыл, көгілдір, қою көк, күлгін).
Жаңа тақырып: жылу құбылыстары
Табиғат құбылыстарының алуан түрлілігін оқығанда жылу құбылыстарына мыналарды жатқызамыз: жұлдыздардың сәуле шашуы, ауаның жылынуы мен салқындауы, қайнау, булану, конденсация, металдардың балқуы мен қатаюы, газдардың сұйылуы.
Дәптерге негізгі анықтама: Жылу — энергияның белгілі бір пішіні.
Жылу көздері
Күн тек жарық беріп қоймай, жылу да бөледі. Тұрмыста жылу көздеріне үтік, пеш және басқа да құралдар жатады.
Температура ұғымы
Дененің жылулық күйін сипаттайтын физикалық шама температура деп аталады. Температура термометрмен өлшенеді.
Термометрлер: түрлері, құрылысы және шкаласы
Негізгі идея
Термометр құрылысы температураны «сезгіш» денелердің әртүрлі қасиеттеріне негізделеді. Көбіне сұйықтардың (сынап немесе спирт) температура артқанда ұлғаюы, ал салқындағанда сығылуы пайдаланылады.
Цельсий шкаласының тірек нүктелері
- 0°C — мұздың еру (қатаю) температурасы.
- 100°C — судың қайнау температурасы.
Тұрмыста температура Цельсий градусымен (°C) өрнектеледі.
Тарихи анықтама
Мұғалім оқушыларға Галилео Галилей туралы қысқаша мәлімет береді: ол 1597 жылы өте ерте кезеңде «термоскопқа» ұқсас құралды жасап, температура өзгерісін бақылауға мүмкіндік берді.
Сарамандық жұмыс: температураны өлшеу
Тәжірибе қадамдары
- 1 Екі стақанға бірдей мөлшерде су құйып, бастапқы температурасын өлшеп дәптерге жазу.
- 2 Екінші стақандағы суды ысытып, жаңа температурасын өлшеп жазу.
- 3 Нәтижені салыстырып, температураның қыздырғанда артатынын қорытындылау.
Қорытынды
Қыздырғанда молекулалардың қозғалысы жылдамдайды. Молекулалардың қозғалыс жылдамдығы неғұрлым үлкен болса, температура соғұрлым жоғары болады.
Жылудың әсері: көлемнің өзгеруі және агрегаттық күйлер
Негізгі ой
Көптеген заттар қызғанда жылудың әсерінен ұлғаяды. Заттар үш агрегаттық күйде болады: қатты, сұйық, газ. Қатты денелерге қарағанда сұйықтар мен газдардың көлемі тезірек өзгеруі мүмкін.
Қосымша мәлімет
Әлемдегі сан алуан заттардың барлығы шектеулі химиялық элементтердің атомдарынан тұрады. Бірнеше атомның байланысуынан молекула түзіледі. Жылу әсерінен қатты, сұйық және газ күйіндегі заттар көлемін өзгерте алады.
Тәжірибе: ауаны қыздырғанда көлем қалай өзгереді?
- 1 Ауызы ашық пластмасса бөтелкені суытып алып, аузына резеңке шар кигізу.
- 2 Бөтелкені ыстық су құйылған ыдысқа қою.
- 3 Шардың біртіндеп үрленуін бақылау.
- 4 Бөтелкені алып, суығанда шардың бастапқы қалпына келетінін байқау.
Түсіндірме: ауа қызғанда ұлғайып, шарды үрлейді; ауа суығанда көлемі азайып, шар қайта кішірейеді.
Жылу өткізгіштік: не және неге маңызды?
Анықтама
Жылу өткізгіштік — температурасы әртүрлі нүктелер арасында жылу энергиясын бір бөліктен екінші бөлікке жеткізу қасиеті. Жылу әрдайым температурасы жоғары аймақтан төмен аймаққа қарай өтеді.
Тез және баяу өткізетін заттар
Тез өткізеді
Металдар (мысалы, алюминий)
Нашар өткізеді
Ағаш, су, ауа
Өмірден мысалдар
- Қазандағы су қыздырылғанда жылу түбінен суға беріледі.
- Қыста көкөністі ұраға көміп, үстін ағаш үгіндісімен жабу — жылуды сақтау тәсілі.
- Малшылардың қалың киім киюі — жылу жоғалуын азайтады.
- Суықта кейбір аңдар домалақтанып ұйықтайды — дене бетінің ашық ауданын азайтады.
Шағын тәжірибе: 3 қасық
Темір, ағаш және пластмасса қасықтарды салыстырып, қайсысы жылуды тезірек өткізетінін бақылау (мысалы, жылы суға батырып, сабындағы жылудың сезілуін салыстыру).
Түс пен жылу
Қара түс жылуды жақсырақ сіңіреді, ал ақ түс жылуды аз сіңіреді. Сондықтан ыстық аймақтарда ақ түсті киім жиі киіледі. Антарктида мұздықтары күн жылуын көбірек шағылыстырып, өңірдің суық болуына әсер етеді.
Мақал-мәтелдер
- Отты үрлеген жағады, шындықты іздеген табады.
- Теректің жылуында мін жоқ, бірақ жылуында мән жоқ.
- Тонның жылуы терісінен емес, жүнінен.
- Көсеуі ұзын болса, қол күймейді.
Жылу алмасу: энергияның берілуі
Анықтама
Жылу алмасу — екі дене жанасқанда жылу берілу жолымен энергияның температурасы жоғары денеден температурасы төмен денеге өту процесі.
Негізгі заңдылық
Температурасы әртүрлі екі дене түйіскенде, ыстығырақ дене салқындайды, ал суығырақ дене жылынады. Біраз уақыттан соң олардың арасында жылулық тепе-теңдік орнайды.
Тәжірибе: ыстық су мен мұзды су
Үстел үстіне бір стақан қайнаған су және екінші стақанға мұз салынған су қойып бақылаймыз: ыстық су салқындайды, ал мұз ериді. Ақырында екі стақандағы су бөлме температурасына жуықтайды.
Қорытынды: белгілі бір уақыт ішінде температуралары әртүрлі екі дененің арасында жылулық тепе-теңдік орнайды.
Табиғатты қорғау: жылу мен тіршілік байланысы
Адамзат Күннің жарығы мен жылуына тәуелді. Жерге түсетін жылу мөлшері шамадан тыс артса да, азайса да, табиғат компоненттері өзгеріске ұшырап, тепе-теңдік бұзылады. Сондықтан атмосфера мен қоршаған орта экологиясына жауапкершілікпен қарау маңызды.
Күнделікті әрекеттер
- Сенбілікке қатысу
- Ауланы сыпыру, қоқысты жинау
- Гүл отырғызу, ағаш егу
- Ағаштарды орынсыз кеспеу, ағаш діңін әктеу сияқты күтім жасау
Түйін
«Бір тамшы судан теңіз құралады» — табиғатты қорғау әрқайсымыздың шағын қадамымыздан басталады. Табиғатты қорғау — азаматтық борыш.
Табиғатты тарылтпайық, мөлдір кәусар бұлағын. Қастерлейік оның асыл қазына ырысын.
Қорытындылау, бағалау және үй тапсырмасы
Сабақты бекіту
Интербелсенді тақтада 10 сұрақ бойынша тапсырма орындалады (оқушылар жұппен/топпен жауап береді). Мұғалім қорытындылау үшін мына сөйлемдерді аяқтатуға болады:
- Ең қызықты болғаны — …
- Маған ой салғаны — …
- Маған ұнағаны — …
Үй тапсырмасы
Жылу құбылыстарына 5 мысал дәптерге жазып, суретін салып келу.
Сабақ соңындағы рефлексия
Смайлик арқылы көңіл күйді белгілеу. Уақыт болса, «Жылы» сөзіне ассоциация құрып, жылы тілек айту.
Еске сақтайық
Температура — дененің жылулық күйін сипаттайтын шама.
Жылу алмасу — жылудың ыстықтан суыққа өтуі және тепе-теңдікке келуі.