Қола дәуірінің мәдениеті
Қола дәуірінің негізгі сипаты
Қола дәуірі б.з.б. 2800–900 жылдар аралығын қамтиды. Бұл кезеңде адамзат металл өңдеуді игеріп, өндірісте металл құралдарды кеңінен қолдана бастады. Нәтижесінде еңбек өнімділігі артты, шаруашылықтың жаңа түрлері қалыптасты.
Қола деген не?
Қола — мыс пен қалайының қосындысынан алынатын қорытпа. Қоладан жасалған бұйымдар тас және мыс құралдарды біртіндеп ығыстырды.
Қазақстандағы басталуы
Қазақстан аумағында қола дәуірі шамамен 4 мың жыл бұрын, яғни б.з.б. II мыңжылдықта басталды.
Еуразия кеңістігіндегі атауы
Еуразия даласындағы қола дәуірінің маңызды жетістіктері Андрон мәдениеті деп аталады.
Андрон мәдениеті: таралуы мен ерекшелігі
Андрон мәдениетінің алғашқы ескерткіштері Сібірдегі Ачинск маңындағы Андроново селосы төңірегінен табылғандықтан, мәдениет осылай аталған.
Таралған аумағы
- 1 Орал (Жайық) өзені
- 2 Енисей өзені
- 3 Батыс Сібір
- 4 Памир таулары
Қоныстар мен алғашқы қалалар
Ғалымдар Солтүстік және Батыс Қазақстаннан 80-нен астам қоныс тапқан. Олардың кейбірін ертедегі алғашқы қалалар қатарына жатқызуға болады.
Арқайым
Қостанай облысы мен Челябі облысы шекарасына жақын аумақтан табылған көне қала орны.
Өзен бойындағы қоныстану
Қоныстар көбіне өзен аңғарларында шоғырланды. Андрондықтар Есіл, Тобыл, Ертіс, Бұқтырма өзендерін бойлай орналасқан. Өзен маңындағы тайпалар жерді тесемен өңдеп, мал өсірумен қатар егіншілікпен де айналысты.
Тұрмыс пен шаруашылық
Баспана түрлері
Қола дәуіріндегі үйлердің негізгі екі түрі болды: жартылай жертөле және жер үстіне салынған үй. Жертөле ішінде тас ошақ орнатылып, жер еденге сүт өнімдері мен ет сақтайтын шұңқыр қазылған. Үй маңына мал қамауға арналған қора салынған.
Чаглинка мен Петровка қоныстарында үйлер қабырғалары тік бағандардан тұрғызылып, киіз үйдің торкөз керегесіне ұқсас етіп жасалған.
Кей зерттеушілер андрондықтардың дөңгелек, жеңіл баспаналарын қазақтың киіз үйімен салыстырады.
Мал шаруашылығы мен егіншілік
Андрондықтар төрт түлік малдың барлық түрін өсірген. Мал өсіру көбіне отырықшы-бақташылық сипатта болды: жайылымға қолайлы, шөбі шүйгін әрі желден ықтасын жерлер таңдалған.
Егіншілік айғақтары
- Дән тартатын диірмен
- Жер өңдеуге арналған тесе
- Мыс және қола орақтар
Өсірілген мал
- Жылқы
- Сиыр
- Қой
- Ешкі
Кен өндіру және металлургия
Қола дәуірінде кен өндіру мен қорыту технологиясы айтарлықтай дамыды. Кенді балқыту үшін құрылысы күрделі қазандықтар салынып, қазандыққа ауа үрлейтін көрік жасалған. Қорытылған құралдар тастай қатты, сары түсті әрі берік болды.
Кеніштер табылған өңірлер
- Зыряновск
- Жезқазған
- Қарқаралы
- Ақшатау
- Нарым мен Қалба (Шығыс Қазақстан)
Өндіру көлемдері туралы дерек
Жезқазған (Қ. Сәтбаев дерегі)
1 млн тонна кен өндіріліп, одан шамамен 100 мың тонна мыс қорытылған.
Нарым мен Қалба
Бұл кен орындарынан 1100 тонна қалайы алынған.
Кен өндірудің тәсілдері
- 1 Кен орнының алдына от жағып, қызған жынысқа су құю арқылы жарған.
- 2 Шытынаған кенді тас және қола қайламен, ағаш сынамен опырған.
- 3 Кейін кенді тас балғамен ұсақтаған.
- 4 Еңбек құралдарын тас немесе сазбалшық қалыптарға құйып, өңдеген.
Кен өндірушілердің қоныстары, әдетте, кенішке жақын жерлерде орналасқан.
Материалдық мәдениет: қыш ыдыс және өнер
Қыш ыдыс жасау
Андрон мәдениетінің ең басты белгілерінің бірі — сазбалшықтан ыдыс жасау. Қыш ыдыстар арнайы пештерде күйдіріліп, тарақ тәрізді немесе тегіс қалыппен өрнектелген.
Көзе құмыралар әсем пішінімен және өрнекті әшекейімен ерекшеленіп, көркем өнер туындысы ретінде бағаланады.
Тасқа салынған суреттер
Қола дәуірінің жартастағы суреттері Таңбалы, Жасыбай, Хантау өңірлерінен табылған. Онда жабайы бұқа, қос өркешті түйелер, би билеп тұрған адамдар секілді бейнелер кездеседі.
Антропологиялық сипаттама және жерлеу ғұрпы
Андрондықтардың келбеті
Академик В. П. Алексеев андрондықтарды мұрынды, көздері үлкен, бет сүйегі шығыңқы емес, дене бітімі мығым адамдар ретінде сипаттайды.
Жалпы, олардың бойы аса биік болмаған, беті жалпақтау, маңдайы тайқылау; антропологиялық тұрғыдан еуропеоидтік белгілерге жақын екені айтылады.
Жерлеу дәстүрі және қорғандар
Орталық Қазақстан аумағынан қола дәуіріне қатысты 30 қоныс және 150 оба зерттелген. Адамды жерлегенде басын көбіне батысқа немесе оңтүстік-батысқа қаратып қойған.
Андрондықтар табиғат күштеріне табынған.
Қорғаныс құрылыстары бар қоныстар
Петровка мен Боголюбов қоныстары (Солтүстік Қазақстан) ор және дуалдармен қоршалған.
Қайталау сұрақтары
Тақырыпты бекіту үшін төмендегі сұрақтар бойынша жауап дайындап көріңіз.
-
1. Қола дәуірінің хронологиялық шеңбері қандай?
-
2. Кенді қорыту үшін қандай құрылыстар салынды?
-
3. Қола дәуіріне жататын металл кеніштері қай аймақтардан табылды?
-
4. Андрондықтардың басты кәсібі қандай болды?
-
5. Қола дәуіріндегі алғашқы қалалардың бірін атаңыз.
-
6. Андрондықтардың баспаналары қандай болды?
-
7. Қола дәуірі мәдениеті Еуразия даласында қалай аталады?
-
8. Қазақстан аумағында қола дәуірі қай кезеңде басталды?
-
9. Орталық Қазақстаннан табылған қола дәуірі қоныстарының саны қанша?
-
10. Андрондықтардың бет-бейнесін сипаттаған антрополог-ғалым кім?
-
11. Қола дәуірінде ыдыс жасаудың ең кең тараған түрі қандай?
-
12. Кенді опыруға қолданылған құралдарды атаңыз.
-
13. Андрондықтардың жерлеу ғұрпының негізгі ерекшелігі қандай?
-
14. Андрондықтардың тасқа салынған суреттері қай жерлерден табылған?
-
15. Петровка қонысы қай аймақта орналасқан?