Әкем Қара биден қалған билікті бердім деп кеткен екен әкесі
Тоқсан би Жабайұлы туралы
Тоқсан би Жабайұлы — Керей руының бүкіл қазақ еліне танымал ірі өкілі. Ол ел билеу ісінде де, дау-дамай айтыстарда да Керей атынан сөйлеп, рудың намысын қорғап, жоғын жоқтаған; өз дәуірінде осы рудың басшысы болған.
Тоқсан бидің әкесі — Жабай би, атасы — Қара би. Ел аузындағы деректе: әкесі «Қара биден қалған билікті саған бердім» деп, билікті аманаттап кеткені айтылады.
Киікбай биден бата алған Тоқсан би үш жүздің билері бас қосқан үлкен дауда сарапқа түсіп, саңлақ атаныпты. Аңыз-әңгімелерде оның әділ сөзге тоқтап, тосылғанын мойындаған тұстары да кездеседі. Бұл — Тоқсан бидің сөз қадірін қастерлеген ақыл-парасат иесі болғанын аңғартса керек.
Жұбату
Тоқсан бидің жұбату сөзі — қасіретке тап болған жанға үміт пен тірек болар терең насихат.
Ел ішіндегі белгілі, беделді Жаппас деген қарияның жалғыз ұлы ер жеткен шағында кенеттен қайтыс болады. Сенім артқан сүйеніші мен алданышынан айырылған Жаппас бұл қазаны ауыр қайғы көреді. Оның жағдайы күннен-күнге нашарлап, төсек тартып қалады.
Осыны естіген, жастайынан Жаппасты сыйлап өскен Тоқсан би көңіл сұрауға арнайы келеді. Жаппастың үйінің босағасын аттай бере-ақ, толғаулы сөзін төгілтіп айтады.
Тоқсан бидің жұбату сөзі
«Ей, Жаппас, көтер беліңді, жылатпа еліңді. Қас нардың қабырғасынан қол сөгілсе де елемес. Тағдырдың ісіне көнбейтін пасық адам сен емес. Өткен қайтып келмейді, өшкен қайтып жанбайды».
Сөзге елең еткен Жаппас жайлап басын көтереді. Сынамақ ниетпен:
«Бұл қайғым қайтсем қалады?» — деп сұрайды.
Сонда Тоқсан би былай деп жауап береді:
«Ей, Жаппас, бұл қайғың — келелі бидің кеңесінде қалады. Биік таудың төбесінде қалады. Өзен-судың көбесінде қалады. Қыран құстың қияғында қалады. Жүйрік аттың тұяғында қалады. Ұлы дүбір той-ойында қалады. Осы айтқанды орындамасаң, өле-өлгенше мойныңда қалады».
Дау үстіндегі уәж
Ерте заманда Арқадағы екі ауыл арасында жанжал шығып, іс ушығады. Ақыры Тоқсан бидің Доғалақ атты жалғыз ұлы қайтыс болады. Баласының құнын сұрауға Тоқсан би өзі аттанады.
Оларды үйіне қарсы алған Ізбасты би құн сұраушылардың бетін қайтару үшін Тоқсанға тиісіп:
«Құлағы жоқ шұнақ би, құйрығы жоқ шолақ би, екі рулы елді араздастыруға келдің бе?»
Сонда Тоқсан би іркілмей былай дейді:
«Құлағым жоқ болса — сұңқар шығармын. Құйрығым келте болса — тұлпар шығармын. Уа, ешкі егіз табады, ит сегіз табады, доңыз тоғыз табады. Сен тоғызыңмен толған екенсің, әбден қырсық болған екенсің. Сенің тоғызыңды аламын десе, тағдырдың шамасы жоқ па? Маған перзент берейін десе, баласы жоқ па?!»
Шынында, Ізбасты бидің тоғыз ұлы бар екен. Ол Тоқсанға қисынсыз тиісіп кеткенін түсініп, айыбын мойнына алады. Өршігелі тұрған дау осылайша бітіммен тынады.
Түлкі дауы және Қазыбектің кесімі
Көп кісі бір түлкіні қуып жете алмай әуреге түскенде, Тоқсан би түлкіні қуып жетіп, соғып алады. Сонда үлкендер: «Түлкі біздікі, үлкендік жолымыз бар» деп, олжаны тартып алғысы келеді.
Тоқсан би түлкіні бергісі келмей, Қазыбек биге жүгініп, өзінің уәжін өлеңмен жеткізеді.
Тоқсан бидің сөзі
«Еділден қашты бір түлкі,
Жайыққа дейін дем алмай.
Соңына ерген қанша жұрт,
Бәрі де қалды ере алмай.
Тастайын ба далада,
Түлкіні соққан мен алмай?
Жеті адам дауға жүгінген,
Қиямет-қайым болғанда,
Шерменде болды жүрмеңіз
Төресін әділ бере алмай!»
Қазыбек би кесімді Тоқсанның пайдасына шығарып, түлкіні өзіне бергізіпті.
Әбіл байдың қыздарымен сөз қағысу
Тоқсан би Әбіл байдың ауылының тұсынан өтіп бара жатқанда, байдың үш қызы күннің аптап ыстығына шыдамай, суға түсіп жатыр екен. Сонда Тоқсан би қыздарға бұрылып, былай деп сөз тастайды:
Тоқсан бидің сауалы
«Қамысы мына өзеннің қырық буын,
Естідім қамыс жақтан қыздың дуын.
Таң атпай ақшолақты суға салып,
Өзеннің бүлдірген аққан суын?»
Кіші қыздың жауабы
«Деген-ау бұқа буға, азбан дуға,
Өзенді арамсынсаң бетің жума.
Шешеңнің ұйытып қойған қатығындай,
Итаршы болғаның не ағын суға!»
Тоқсан би сөзден тосылса да, қыздың алымды да ақылды жауабына риза болыпты.
Ескерту: «Толық нұсқасын жүктеу» деген жол бастапқы мәтінде болғанымен, мұнда қосымша материалға сілтеме берілмеді.