Шығармаларын ата

Сабақтың мазмұны мен бағыты

Бұл жоспар 7-сыныпқа арналған Ғабит Мүсіреповтің «Ананың анасы» әңгімесін оқытуға бағытталған. Сабақ барысында жазушының өмірі мен шығармашылығы таныстырылып, мәтін мазмұны талданып, тақырыбы мен идеясы ашылады. Сонымен бірге аңыз ұғымы бойынша әдеби-теориялық білім кеңейтіледі.

Сабақтың барысы

1. 1) Ұйымдастыру

   • Оқушылармен амандасу, түгендеу.
   • Сабаққа назар аударту, мақсатқа бағыттау.

2. 2) Үй тапсырмасын тексеру

   С. Мұқановтың «Саятшы Ораз» әңгімесін мазмұндау.

3. 3) Өткен тақырыпты пысықтау (сұрақтар)

   1. С. Мұқанов туралы не білеміз?
   2. Шығармаларын атаңдар.
   3. «Есіл бойында» әңгімесі не туралы?
   4. «Саятшы Ораз» әңгімесі қай шығармадан алынған?
   5. Әңгіменің композициясын баяндаңдар.

4. 4) Сабақтың мақсатын қою

   Оқушылармен бірге бүгінгі сабақтың негізгі міндеттері айқындалады: авторды тану, мәтінді түсіну, тақырып пен идеяны ашу, аңыз ұғымын нақтылау.

5. 5) Жаңа сабақ

   Кіріспе: Ғабит Мүсірепов туралы

   Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов 1902 жылы 22 наурызда Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданында (қазіргі Ғ. Мүсірепов атындағы ауыл) дүниеге келген. 1908–1910 жылдары ауыл мектебінде оқып, діни сауат ашқан. 1916–1918 жылдары екі сыныптық ауылдық орыс мектебінде, 1918–1921 жылдары жоғары бастауыш мектепте білім алды. 1923–1926 жылдары Орынбор қаласында рабфакта оқып, 1926 жылы Омбы ауыл шаруашылық институтын бітірген.

   Қызмет жолы

   • 1927–1928: Бурабай орман шаруашылығы техникумында оқытушы
   • 1928–1932: Қазақстан мемлекеттік баспасында бас редактор
   • 1933–1934: Қазақ АКСР Оқу халық комиссариаты оқу секторының меңгерушісі
   • 1934–1936: Қазақ әдебиеті және «Социалистік Қазақстан» газетінде бас редактор
   • 1938–1955: Негізінен шығармашылық жұмыспен айналысты

   Қоғамдық-мәдени еңбегі

   • 1932 жылғы аштық нәубеті туралы «Бесеудің хатына» қатысқан.
   • О. Генри, М. Горький, М. Шолохов, А. Сафонов пьесаларын қазақ тіліне аударған.

   Шығармаларын жанр бойынша топтастыру

   Әңгімелері

   • «Ананың анасы»
   • «Ер ана»
   • «Талпақ танау»

   Повестері

   • «Қос шалқар»
   • «Тулаған толқында»

   Романдары

   • «Қазақ солдаты»
   • «Оянған өлке»
   • «Ұлпан»

   Драмалары

   • «Қыз Жібек»
   • «Қозы Көрпеш — Баян сұлу»

   Балладалары

   • «Жапон балладасы»

   Ғылыми еңбектері

   • «Заман және әдебиет»
   • «Суреткер парызы»
   • «Дәуір дидары»

   Сонымен қатар «Кездеспей кеткен бір бейне» атты прозалық поэмасы бар.

   Мәтінмен жұмыс

   • Мәтін мазмұнымен танысу.
   • Көркем тілмен баяндау және негізгі ойды айқындау.

   Тақырыбы

   Бүкіл тіршіліктің иесі — ананың алдында бас ию.

   Идеясы

   Ананы қадірлеу, құрметтеу; адамдықтың өлшемін ар-ождан және сөз құдіреті арқылы таныту.

   «Ананың анасы» әңгімесінің композициясы

   Экспозиция

   Оқиға ақбас, соқыр қарт Әйтілестің «Оқыңдар, шулап!» деп, молда мен саудагер Рамазанға ертеде өткен оқиғаны жаңғыртып айтуынан басталады.

   Байланыс

   Жалпақ балуанның Ергенекті елін шабуға аттануы, қалың жылқыны барымталауы, тезек теріп жүрген жас қызды олжалауы.

   Шиеленіс

   Қызын арашалай алмаған жылқышының мерт болуы; артынан қуып жеткен қыз анасының барымташылардың алдын орап алуы.

   Шарықтау шегі

   Әумесер Кейкінің үкімі: қызды шешесімен бірге ат жалына өңгертіп, күңдікке алып кету.

   Шешімі

   Сөзден жеңіліп, ойға шомып, тосылған Жалпақ балуан ана мен қызға бостандық береді.

   Әдеби-теориялық ұғымдар

   Шығарманың арқауы

   Оқиға желісі және оның дамуы.

   Сюжетті және сюжетсіз шығармалар

   • Сюжетті: батырлар жыры, ертегілер, әңгіме, хикаят, роман.
   • Сюжетсіз: көбіне көңіл күйге негізделген лирикалық өлеңдер.

   Аңыз

   Аңыз — эпостың көне түрлерінің бірі. Миф секілді қиял араласқан хикая болғанымен, мифтен айырмасы: аңыздың негізінде көбіне шындыққа жанасымды, тіпті өмірде болған, халық жадында сақталған оқшау оқиғалар жатады. Әр халық тарихындағы абзал адамдар мен көрнекті қайраткерлер туралы да көптеген аңыздар туған.

   Бұл әңгіменің аңыз ретінде қабылдануының бір себебі — Әйтілестің аңызға айналған адамдар басынан өткен оқиғаны баяндауы.

   Түсінгенін тексеру: образдық талдау

   Жалпақ батыр мен ана бейнесіне үлгі бойынша образдық талдау жасалады:

   1. Кейіпкердің портреті.
   2. Кейіпкердің мінезі.
   3. Ұнамды немесе ұнамсыз іс-әрекеті.
   4. Мақсаты.

   Проблемалық сұрақтар

   1. Әңгімеден тарихи шындыққа сай қандай салт-дәстүр көріністерін байқадыңдар?
   2. Егер Жалпақ балуанның орнында өзің болсаң, қандай шешім қабылдар едің?
   3. Шығармадағы қай эпизод ерекше әсер етті? Неліктен?

   Дәптермен жұмыс және тіл дамыту

   Тірек сөздер

   Мәтіндегі негізгі тірек сөздерді теріп жазу.

   Халық даналығы

   Ана туралы білетін мақал-мәтелдерді айту және талқылау.

   Шығармашылық сәт

   Ана тақырыбындағы бір ән орындау (сыныптың мүмкіндігіне қарай).

6. 6) Білімді бекіту

   «Сөйлемді жалғастыр» ойыны:

   1. Ғабит Мүсірепов — ...
   2. Ғ. Мүсірепов шығармаларын ...
   3. «Ананың анасы» әңгімесі — ...
   4. Аңыз дегеніміз — ...
   5. Шығарманың тарихпен байланысу себебі — ...
   6. Шығарма кейіпкерлері — ...

7. 7) Бағалау және кері байланыс

   Оқушылардың жауаптары мен қатысу белсенділігі ескеріледі; қысқа кері байланыс алынады.

8. 8) Үй тапсырмасы

   • Әңгімені оқып, мазмұндау.
   • «Ана махаббаты» тақырыбында 150 сөзден тұратын ойтолғау жазу.