Айдай - айдай сұлу, көркем

Қазақша қыз есімдері: мағынасы, ықпалы және таңдаудың жауапкершілігі

Қызыңызға қандай есім таңдадыңыз? «Кеменің басын қайда бұрсаң, сол жаққа қарай бағыт алады» деген аталы сөз бар. Сол секілді, сәбиіне қойылған есім оның болашақ жолына әсер етіп, өзін-өзі қабылдауына, мінез-құлқына және өмірлік ұстанымына ықпал етуі мүмкін.

Бір қарағанда, есім — жай ғана атау сияқты. Әйгілі Шекспирдің Джульетасы да: «Есімде тұрған не бар? Раушан гүлін қалай атасаң да, хош иісі өзгермейді» деген ой айтады. Алайда адам психологиясында есімнің тікелей мағынасымен қатар, бейсаналық деңгейде қалыптасатын ассоциациялары да болады.

Ежелгі философтар әр атауды белгілі бір нәрсенің «формуласы» ретінде қарастырған. Ал біз күнделікті тілде «өз атына кір келтірді» немесе «атын шығарды» сияқты тіркестерді жиі қолданамыз. Кейбір діни дәстүрлерде де есім «есіктің кілті» іспетті — адамның кім екенін айқындайтын нышан ретінде қабылданады.

Швейцариялық психолог Карл Густав Юнг есімнің тек сөздік мағынасы ғана емес, адамның санасында қалыптасатын астарлы мәні бар екенін атап өткен. Сондықтан ата-ана сәбиіне есім бергенде байыппен қарап, дыбысталуы, мағынасы және отбасылық-мәдени контекстімен үйлесімін ескергені дұрыс.

Есімдер психологиясы: үш түрлі қабылдау

Көп жағдайда есім адамның өзіне деген қатынасын қалыптастыруы мүмкін. Жалпы алғанда, есімдер адамның қабылдауына қарай шартты түрде үш топқа бөлінеді:

Сүйікті есімдер — адам мақтанышпен айтатын, өз болмысына жарасымды есімдер.
Ауыстыруды қажет ететін есімдер — адамның мінезіне, ішкі сезіміне, өмірлік рөліне сай келмей, қолайсыздық тудыратын нұсқалар.
Бейтарап есімдер — аса ұнамды болмаса да, иесінің болмысына қайшы келмейтін, «қалыпты» қабылданатын атаулар.

Тренд және таңдау: соңғы жылдарда жиі қойылған есімдер

2017 жылы Қазақстанда қыз балаға Айзере, Айару және Раяна есімдері жиі қойылғаны айтылған. Сонымен қатар, ата-аналар Кәусар, Әмина, Айлин, Інжу, Медина сияқты есімдерді де ұнатып жатады.

Төменде қазақы әрі заманауи, діни реңкі бар есімдердің таңдаулы тізімі берілді. Әр атаудың мағынасы қысқа әрі түсінікті етіп ықшамдалды.

Қыз балаға арналған есімдер және мағыналары

«Ай» түбірлі есімдер

Айла: Ай секілді сұлу, ай нұрымен нұрланған.
Айбала: Айдай көркем болсын деген тілекпен қойылған есім.
Айғанша: Ай + ханша: «айдай сұлу ханша» деген мағына береді.
Айдай: Айдай сұлу, көркем.
Айдана: Ай + дана: айдай сұлу, дана, білімді.
Айдария: Ай + дария: теңіздей, үлкен өзендей кең.
Айжан: Ай + жан: айдай сұлу, сүйкімді.
Айжарық: Ай нұры секілді жарық болсын деген тілек.
Айзада: Ай + зада: айдай перзент.
Айзат: Айдай әдемі, көрікті бала.
Айзере: Ай + зер: «алтын» ұғымымен байланысады (Алтынайға жақын мәндес).
Айзиба: Ай + зиба: ай сияқты сұлу, көркем.
Айзия: Ай сәулесіндей жарық, нұрлы.
Айкүміс: Ай + күміс: жарқыраған, сұлу, көркем.
Айнаша: Айнадай жарқыраған, әдемі.
Айсәуле: Айдың сәулесіндей жарық болсын деген үміт.
Айсұлу: Айдай сұлу, көркем болсын деген дәстүрлі есім.
Айтас: Айдай жарқын, тасдай берік болсын деген тілек.
Айтолды: «Бақытым толды» деген мағыналық тілекпен қойылған.
Айшолпан: Ай мен Шолпандай жарқыраған сұлу.
Айшық: Туған ай бейнесіндегі өрнек, сән.
Айым: «Менің бақытым, ырысым, айдай сұлуым» деген мән.
Айымгүл: Ай мен гүлдей әсем деген мағына береді.

«Ақ» және тазалық ұғымымен байланысты есімдер

Ақай: Ақ + ай: аппақ, таза, кіршіксіз болсын деген тілек.
Ақбала: Сұлу, әдемі қыз бала.
Ақбота: Ақ ботаға ұқсату арқылы қойылған еркелету мәнді есім.
Ақжарқын: Ашық жүзді, шат-шадыман.
Ақжібек: Жібектей нәзік, аппақ, әдемі болсын деген мағына.
Ақнәзік: Нәзік, мейірімді, әсем.
Ақтілек: Ата-ананың ақ ниеті орындалсын, бала бақытты болсын.
Аппақ: Саф таза, кіршіксіз.

Сұлулық, көрік және әсемдік мәнді есімдер

Ажар: Көрік, келбет, нұрлы өң.
Ажаргүл: Гүлдей әдемі, көрікті.
Ардақ: Құрмет, қадір.
Ару: Сұлу, көркем.
Әсем: Сән, көрік, әдемілік.
Әсемгүл: Гүл сияқты әдемі, көрікті.
Әшекей: Ою-өрнек, нақыш, сәндік әшекей.
Жанар: Көздің жанары; ауыспалы мағынада — көрік, ажар, рең.

Табиғат, жарық және нәзіктік бейнесіндегі есімдер

Арай: Таң шапағы, шұғылалы сәуле.
Шапақ: Таңғы жарық.
Жарық: Сәуле, нұр.
Жұлдызай: Жұлдыз бен айдай жарқыраған болсын деген тілек.
Жұпар: Хош иіс.
Толғанай: Толған айдай аппақ, сұлу болсын деген мағына.
Толқын: Судың толқыны; әдемі көрініс, қимыл-ырғағы.
Ұлпа: Ұлпадай жұмсақ, аппақ; пәктік пен тазалықтың символы.

Қымбаттық, береке, бақыт және мінез мәнді есімдер

Мерей: Бақыт, қуаныш.
Мереке: Той, думан; қуанышты күні туған балаға қойылатын есім.
Ырысты: Құтты, берекелі, бақытты.
Қымбат: Аса бағалы, қадірлі.
Дәмелі: Үмітті, үміткер.
Еркежан: Ерке, сүйкімді болып өссін деген тілек.
Шаттық: Қуаныш, көңілділік.
Тамаша: Ерекше, көрікті, өте әдемі болсын деген ниет.

Классикалық және кең танымал есімдер

Әйгерім: «Ай, керім!» — сүйсіну мәніндегі тіркестен қалыптасқан; көркіне, әдептілігіне тәнті болғанда айтылатын сөз.
Баянсұлу: Ғашықтық жырдағы ақылды да сұлу кейіпкердің есімі.
Жібек: Жібектей нәзік, сыпайы, әдемі болсын деген ниет.
Шолпан: Таңғы жарық жұлдыз (Шолпан).
Інжу: Інжу-маржан; теңізден алынатын асыл тас.
Құралай: Киіктің лағы; «құралай көз» теңеуімен де байланысты.

Қысқа қорытынды

Есім — баланың өмір бойы бірге жүретін ең жақын сөздерінің бірі. Мағынасы әдемі, дыбысталуы үйлесімді, отбасылық құндылықтарға сай есім таңдау — ата-ананың ізгі ниеті мен жауапкершілігін көрсетеді.

Қыз есімдерін таңдағанда мағынасын, айтылуын және баланың болашақта өзін қалай сезінуі мүмкін екенін бірге таразылап көріңіз.