Мынау алтын әтешім
Ахмет Байтұрсынұлы: хан Дадан мен алтын әтеш туралы ғибрат
Бұл шығармада хан Даданның басына түскен қауіп-қатер, ақыл сұраған сәті, берген уәдесі және уәдеден тайғанының аяғы немен аяқталғаны баяндалады. Оқиға ертегі желісімен өрбігенімен, түйіні — билік, жауапкершілік және уәденің құны.
Қауіптен қажыған хан
Дадан — талай жұртты шапқан, талай қатерді көрген, жасында айбыны асқан хан. Бірақ жас ұлғайған шақта жорықтан жалығып, елін тыныш басқаруды қалайды. Дегенмен жан-жағынан жау анталап, бір жақтан төнген қауіп бір сәтте екінші жақтан қайта бас көтереді. Хан ұйқыдан айырылып, «не істесем болады?» деп дағдарады.
Данышпанның кеңесі және алтын әтеш
Хан ақыл сұрайтын данышпанға кісі шаптырып, көп сәлеммен алдырады. Данышпан дорбасынан алтын әтеш шығарып, оның шартын айтады: сарай қасына сырыққа қондырса, қауіп төнген жаққа қарап айқайлап, елге ескерту береді.
Негізгі ой
Алтын әтеш — сыртқы қауіптің белгісі ғана емес, биліктің ұйқысыз күзеті мен жауапкершіліктің символы.
Хан риза болып, данышпанға: «Не сұрасаң да беремін, не десең де еткіземін», — деп уәде етеді. Содан кейін алтын әтеш сарай жанында қырағы күзетке тұрып, қауіп төнсе дабыл қағып отырады. Осылайша хан жауды ерте байқап, тойтарыс беріп, ел бірнеше жыл тыныштық табады.
Шығыстан шыққан «қауіп» және жоғалған қосын
Бір күні хан ұйқыда жатқанда, сарбаздар оятып, алтын әтештің шығысқа қарап дабыл қаққанын жеткізеді. Хан дереу үлкен ұлын қолбасшы етіп аттандырады. Бірақ уақыт өтсе де, әскерден хабар келмейді. Әтеш тағы да дабыл қағады — хан кіші ұлын екінші қолмен жібереді. Тағы үн жоқ.
Үшінші мәрте дабыл естілгенде, хан өзі мол азық-түлікпен, үлкен қолмен шығысқа бет алады. Бірақ жол бойы жаудың ізі де, соғыстың белгісі де көрінбейді. Ақыры таудың ішінде жібек шатыр ғана мен қырылған қосынға тап болады: екі ұлы да, сарбаздары да бір-бірін қылыштап өлгендей күй кешкен.
Шамаһан патша қызы: арбау, той, ұмыт қалған уәде
Хан аза тұтып тұрған шақта шатыр ашылып, нұры күндей шашылған сұлу патша қыз — Шамаһан көрінеді. Ол ханды ішке кіргізіп, құрмет көрсетеді: ас береді, төсек салады, көңілін аулайды. Бір аптадай той-думанға берілген хан қайғысын да, сақтығын да ұмыта бастайды.
Кейін хан қолымен еліне қайтады, Шамаһанды өзіне қосып алады. Ел қарсы алып, жұрт ішінен бір қарт ақ бөрікті шал сәлем береді. Бұл — баяғы данышпан.
Уәде бағасы: сұралған төлем және ханның құлауы
Данышпан ханға берген уәдесін еске салады: «Қалағаныңды беремін деген едің — енді Шамаһанды бер». Хан абдырап, байлық та, шен де, жер де ұсынып құтылмақ болады. Бірақ шал райынан қайтпайды. Қысылған хан ақыры ашуға булығып, данышпанды ұрып өлтіреді.
Ғибрат
Уәде — биліктің сәні емес, міндет. Уәдені аяққа басу — ақылды қорлау, ал ақылды қорлау — ақырында өзіңді құлату.
Сол сәтте алтын әтеш сырықтан ұшып келіп, ханның басына қонады да, тұмсығымен миын шағып, көкке көтеріліп ғайып болады. Хан өледі, Шамаһан да жоғалады. Ертегі аяқталады: айтуға жеңіл, істеуге ауыр — бірақ түйіні өткір.