ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ лексикасының терминденуі
ХХ ғасырдың басы: қазақ терминологиясының қалыптасуындағы бетбұрыс
ХХ ғасырдың басы — қазақ терминологиясының қалыптасуындағы айрықша кезең. Бұл уақыт шамамен 1910 жылдардан 1930 жылдардың басына дейінгі аралықты қамтиды. Дәл осы кезеңде білікті ұлттық кадрлар қалыптасып, білім мен ғылымды ұлт тілінде дамытуға берік негіз қаланды.
Ғылымның көптеген салалары бойынша қазақ тіліндегі төл оқулықтардың жазылуы және өзге тілдерден аударылуы салалық терминологияның жүйелі түрде қалыптасуына жол ашты. Бұған дейін термин жасаудың орныққан дәстүрі де, тұрақты принциптері де толық қалыптаспағандықтан, күрделі міндеттің салмағы қазақ оқымыстыларының өздеріне түсті.
Негізгі қажеттілік
Ана тілінде оқулық жазу барысында арнаулы ұғымдарды қазақша атау қажеттілігі туындады.
Басты қиындық
Тілдің ғылыми-техникалық прогреске бейімделуі мен терминжасам тәжірибесі әлі толық орнықпаған еді.
Демек, қазақ зиялыларының алдында екі міндет қатар тұрды: біріншісі — термин жасаудың үлгісін көрсету, екіншісі — қазақ терминологиясын қалыптастырудың бағыт-бағдарын айқындау. Бұл тәсілмен жасалған терминдерді ғасыр басында оқулық пен оқу құралы жазған авторлардың көпшілігінің еңбектерінен көруге болады.
Оқулықтардағы терминдер: нақты мысалдар
Кезеңнің ерекшелігі — терминдердің көп жағдайда қазақ тілінің ішкі мүмкіндігі мен сөзжасам тәсілдері арқылы жасалуы. Мұны сол уақыттағы оқулықтардан анық байқаймыз.
С. Қожанұлы (1924)
Ташкентте шыққан «Есептану құралы» еңбегінде:
- дәреже (разряд)
- түбір (корень)
- сыр (свойство)
- дүркін (период)
Е. Омарұлы (1928)
Қызылордада басылған «Пішіндеме» (геометрия) оқулығында:
- түйін (теорема)
- қар (катет)
- пішін (фигура)
- қия (диагональ)
- өріс (радиус)
- өре (диаметр)
- саты (таблица)
М. Жұмабаев (1923)
Ташкентте жарық көрген «Педагогика» оқулығында:
Бұл оқулықтардың рөлі
Ұлттық ғылыми терминологияны қалыптастыруда осы кезеңде шыққан оқулықтардың орны ерекше. Ғылым мен техниканың әр алуан салаларындағы ұғым атауларын қазақ тілінің ішкі байлығы мен сөзжасам тәсілдері арқылы жасау кеңінен жанданып, салалық терминологиялық лексика сараланып, тілдің терминологиялық жүйесі қалыптаса бастады.
ХХ ғасырдың 10-жылдарынан бастап, ғылымның түрлі салалары бойынша қазақ тілінде оқулықтар жазылып, баспасөздің ғылым-білімді кеңінен насихаттауы ғылыми терминологияның қалыптасуына негіз болды. Бұл кезеңдегі терминжасам ісінде айрықша көзге түскен тұлға — А. Байтұрсынұлы.
Зерттелуі
1910–30 жылдар аралығындағы ғылым тілі мен терминология дамуын арнайы қарастырған С. М. Исаев, Ө. Айтбаев, Е. Жанпейісов, Р. Барлыбаев сияқты ғалымдардың еңбектерінен мол мәлімет табылады. Сол кезеңдегі басылымдар материалдары негізінде бірнеше кандидаттық диссертация қорғалды. Бұл — кезеңнің тілші-ғалымдар назарынан тыс қалмағанын көрсетеді.
1930–1990 жылдар: терминденудің кеңестік кезеңі
Термин шығармашылығының бұл кезеңі 1930 жылдардың басынан 1990 жылдарға дейінгі аралықты қамтиды. 1933 жылы КСРО Ғылым академиясының техникалық терминология комиссиясы құрылып, кейін ғылыми-техникалық терминология комитеті болып қайта ұйымдастырылды. Сол жылы Қазақстанда да Мемлекеттік терминология комиссиясы құрылды.
Мемлекеттік құрылым ретінде комиссияның жұмысы КСРО-ның тіл саясатына сәйкес жүргізілді. 1935 жылы өткен Бүкілқазақстандық мәдениет қызметкерлері съезінде профессор Қ. Жұбанов ұсынған қазақ терминологиясының жаңа принциптері бекітілді. Осыдан кейін термин шығармашылығына партиялық бақылау күшейіп, ғылыми терминологияны дамытудың жаңа кезеңі басталды.
Ауыр үзіліс
30-жылдарға дейін термин мәселесімен айналысып, ұлттық ғылыми терминологияның бағытын айқындаған А. Байтұрсынұлы бастаған кадрлар 1937–38 жылдары әкімшіл-әміршіл жүйенің қысымымен жойылды. Бұл ғылыми-тілдік сабақтастыққа айтарлықтай соққы болды.
1940–50 жылдары қоғам назарын Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі қалпына келтіру жұмыстары басып, термин қалыптастырудың бұрынғы қарқыны бәсеңдеді. Ал 50-жылдардан бастап рухани өмірге қайта көңіл бөлінуіне байланысты ғылыми терминологияны қалыптастыру мен дамыту ісі жандана түсті. Әсіресе 50-жылдардың соңы мен 60-жылдардың бірінші жартысында терминология мәселесіне едәуір мән беріліп, әр сала бойынша көптеген терминологиялық сөздіктер жарық көрді.
Термин жасаудағы қағида
Терминдердің бәрін шет тілдерінен ғана алу — тілді бай әрі жан-жақты дамыған тіл деп тануға негіз бола алмайды. Тілдің ғылым тіліне айналуы да күмәнді. Ғылым тілін ұлт тілі негізінде қалыптастыру — сол тілді тұтынатын қоғамның, мамандар мен ұлттық кадрлардың ортақ жауапкершілігі.
Жалпыхалық сөздерінің терминденуі (мысал)
Бұл кезеңде жалпыхалықтық сөздердің терминденуі аса өнімді тәсілге айналмаса да, қолданыстан шыққан жоқ. Мысалы, 1962 жылы шыққан «Құрылыс және құрылыс материалдары» сөздігінде:
- тақта (лист)
- сүймен (лом)
- құрсау (бандаж)
- қалқа (навес)
- ою (резьба)
- ошақ (жаровня)
Жалпы алғанда, бұл кезең терминологияның ұлттық сипатын арттырудан гөрі «совет халқына» ортақ терминологиялық қор қалыптастыруды көбірек мақсат еткенімен сипатталады. Көнерген сөздер мен диалектизмдердің терминдер қатарынан орын алуы сирек құбылыс болды.
Қазіргі кезең: тәуелсіздік және терминологияны жаңарту
Кеңес Одағының ыдырауы бұрынғы одақтас республикалардың саяси-экономикалық, рухани-мәдени өміріне үлкен өзгерістер әкелді. Тәуелсіздік алған елдердің тілдері мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болып, қоғамдық өмірдің барлық саласында қызмет ете бастады. Қазақ тілі де осы үрдіске қосылды.
Осыған байланысты бұрынғы кезеңнің қағидалары мен ережелерінің бір бөлігі бүгінгі талапқа сай қайта қарауды қажет етті. Соның бірі — қазақ терминологиясын қалыптастыру мен дамытудың принциптері. Кеңестік дәуірде жасалған терминдердің бірқатарының өзгертіліп жатуының басты себептерінің бірі — олардың қазақ тілінің табиғи ерекшеліктері ескерілмеген терминжасам принциптерімен жасалғаны.
Тіл және тарихи өзгеріс
Тіл — халық өмірінің айнасы. Ұлт өміріндегі өзгерістер мен жаңалықтар тілден, әсіресе терминологиялық лексикадан айқын көрінеді. Қазақ тіліндегі термин шығармашылығының әр кезеңі тарихи-мәдени және әлеуметтік-экономикалық өзгерістермен тікелей байланысты.
Қазіргі уақытта ұлт тілінде термин жасау және жалпыхалықтық лексиканың әр қабатының терминденуі біршама жанданып отыр. Бұл — ғылыми-техникалық терминологияны ұлт тілі негізінде қалыптастыруға бағытталған дұрыс үрдіс. Ендігі басты міндет — термин шығармашылығында кездесетін кемшіліктерді түзетіп, терминологияны жетілдіру жолындағы жұмыстарды жоғары кәсіби деңгейде жүйелі жүргізу.