Қазақша рефераттар

Бес саусақ

Сабақтың тақырыбы: Халық өлшемдері

Сабақтың мақсаты

Халық тәжірибесінде заттың ұзындығы мен сыйымдылығын саусақ, алақан арқылы өлшеу жолдарын түсіндіру. Оқушылардың бойына ұлттық құндылықтарды сіңіріп, ата-бабаның тұрмыс-тіршілігін таныту және есте сақтауға тәрбиелеу.

Көрнекіліктер

  • Қазақтың ұзындық және сыйымдылық өлшемдерін бейнелейтін суреттер
  • Метрлік өлшеуіш, литрлік ыдыс
  • Тұз, бидай, күріш (тәжірибеге)

Неге бұл тақырып маңызды?

Бұрынғы дәуірде бүгінгідей өлшеу құралдары әр үйде бола бермеген. Сондықтан халық көз мөлшері, қол және саусақ өлшемдері арқылы дәл өлшеуге дағдыланған. Бұл өлшемдер көпшілікке ортақ, түсінікті болған.

Тәрбие сағатының барысы

I. Ұйымдастыру және кіріспе әңгіме

Бүгін біз ата-бабаларымыздың күнделікті тұрмыста затты өлшеп, бөліп беру немесе қажетіне жарату үшін ұзындық пен сыйымдылықты қалай өлшегенін қарастырамыз. Қазіргі метр, литр секілді бірліктер мен құралдар бұрын кең таралмаған, ал кей адамдар оларды түсіне де бермеген. Сондықтан халық өз өлшемін қолдағы ең қолжетімді нәрсемен — қолмен, саусақпен белгілеген.

Саусақ атаулары және халық аңызы

Алдымен бес саусақтың атауын еске түсірейік:

  1. 1Бас бармақ
  2. 2Сұқ саусақ
  3. 3Ортан саусақ
  4. 4Аты жоқ саусақ
  5. 5Шынашақ

Саусақтар бірдей емес екенін күнде көріп жүрміз. Халық арасында мұны түсіндіретін аңыз да бар.

Аңыздың мазмұны

Ертеде бес саусақ бірдей болып жаратылыпты. Бір күні бас бармақ: «Ұрлық жасаймыз ба?» — дейді. Сұқ саусақ: «Жасасақ, жасайық» — деп қолдайды. Ортан саусақ: «Құдайдан қорықпайсыңдар ма?» — дейді. Аты жоқ саусақ: «Құдай не қылар дейсің?» — деп қояды. Ал шынашақ асығып: «Алайық та қашайық, ұрлайық та сояйық» — дейді. Осыны естіген Жаратушы оларды әр түрлі етіп жаратқан екен.

Сол себепті үлкендер адам мінезі мен іс-әрекетін салыстырғанда: «Бес саусақ бірдей емес» деген мәтелді жиі айтады.

Қазіргі өлшемдер және халықтық өлшемдерге көпір

Математикадан білетіндеріміз

Ұзындық:

миллиметр, сантиметр, дециметр, метр

Салмақ:

грамм, килограмм, центнер, тонна

Ал ертеде көшпелі қазақ өмірінде сызғыш, метрлік өлшеуіш немесе таразы әрдайым бола бермеген. Сондықтан халық өлшем бірлік ретінде қол мен саусақты пайдаланған.

Негізгі ой

Халықтық өлшемдер — тәжірибеден туған дәлдік. Олар күнделікті тіршілікке ыңғайлы және көпшілікке түсінікті болған.

Қазақша ұзындық өлшемдері

Елі

Саусақтың көлденең қалыңдығына тең өлшем.

Сүйем

Бас бармақ пен сұқ саусақтың аралығы.

Сынық сүйем

Бас бармақ пен сұқ саусақтың буынын бүгіп барып белгіленетін өлшем; бір сүйемнің төрттен үш бөлігі.

Қарыс сүйем

Бас бармақ пен ортан саусақтың аралық мөлшері.

Қарыс

Бас бармақ пен шынашақтың аралық мөлшері.

Тұтам

Бес саусақпен тұтқандағы көлемге шамалас; шамамен төрт еліге тең ұзындық.

Өмірден мысал

Піскен сүтті салқын жерге қойса, қаймақ бетіне жиналады. Үлкендер «бір елі қаймақ жиналды» дейді. Ал қазіргі өлшеммен айтсақ, бұл шамамен 1 см деуге келеді.

Сондай-ақ бойы аласа, кішкентай адамды «бір қарыс» деп бейнелеп айту да кездеседі.

Қазақша сыйымдылық (көлем) өлшемдері

Шымшым

Ұсақ затты бас бармақ пен сұқ саусақпен қысып алғандағы мөлшер.

Шөкім

Ұсақ затты үш саусақтың ұшымен қысып алғандағы мөлшер.

Бір уыс

Қол саусақтарын жымдастыра бүккендегі мөлшер.

Қос уыс

Екі қолдың саусақтарын біріктіріп жымдастыра бүккендегі мөлшер.

Тәжірибе ұсынысы

  • Кеседегі тұзды «бір шымшым», «бір шөкім» деп өлшеп көрсету.
  • «Тамақтың бір шымшым тұзы кем» немесе «бір шөкім тұзы кем» деген тіркестердің мағынасын талқылау.
  • Бидайды «бір уыс», «қос уыс» өлшемімен алып, мысалы, құсқа шашып көрсету.

«Кім көреген?» ойыны

Суреттерге қарап, балаларға сыйымдылық өлшемдерін өз қолымен көрсетіп орындату: шымшым, шөкім, бір уыс, қос уыс.

Өлең және ән арқылы бекіту

«Бес саусақ» тақпағы

Бас бармағым бауға барды, Сұқ саусағым суға барды, Ортан саусақ орақ орып, Аты жоқ саусақ ағаш жарды, Жұмсамады алақаным — Тек шынашақ балапанын.

«Он саусақ» (ән ырғағымен)

Жалғыз саусақ тіпті де Ұстай алмас жіпті де. Екі саусақ бірікті, Ине қолға ілікті. Үш саусағым орамды, Жүгіртеді қаламды. Өнерлі екен он саусақ, Қалам жазсақ, жол салсақ.

Қорытынды және ойын

«Сөзжұмбақ: кім тапқыр?»

Көлденең

  1. 1. Шөкім
  2. 2. Елі
  3. 3. Шымшым
  4. 4. Сүйем
  5. 5. Тұтам

Тігінен

  1. 1. Өлшем

Негізгі түйін

Қорыта айтқанда, қол мен саусақтың адам өміріндегі қызметі өте көп. Халықтық өлшемдер — тұрмыстың қажетінен туған ұғымдар, әрі ұлттық мұраның бір бөлігі.

Бүгін үйренгендеріңді үйде отбасыңа, достарыңа айтып беріп, өз қолыңмен көрсетіп көріңдер.