Исатай мен Махамбет бастаған топ Жәңгір ханның әскерін тас талқан етіп жеңді
Мүшелдің негізі
Бүгін сөз болатын дүние — ата-бабамыздан жеткен мүшел жас туралы қызықты әрі танымдық деректер. Мүшелдің таралу аясы кең: жылдар рет саны бойынша аталмайды, оның орнына 12 түрлі хайуанның атымен аталады. Әр жылға бір хайуанның атауы берілген.
Негізгі қағида
Мүшел — тек күнтізбелік атау емес. Ол халықтың өмір тәжірибесі мен есепке жүйріктігін танытатын уақыт өлшемі.
Жас есебі: неге мүшел 13-тен басталады?
Мүшел жасты анықтағанда бір ерекшелікті есте ұстаған дұрыс: бала 13 жасқа толғанда «бір мүшел» деп есептеледі, ал кейінгі мүшелдерге әр жолы 12 жыл қосылып отырады.
Мүшелдердің жасқа шаққандағы реті
Бұл тәсіл адамның жасын жылдам шығарып алуға мүмкіндік береді.
- 1 мүшел
- 13
- 2 мүшел
- 25
- 3 мүшел
- 37
- 4 мүшел
- 49
- 5 мүшел
- 61
- 6 мүшел
- 73
- 7 мүшел
- 85
- 8 мүшел
- 97
13 жас
Жақсы мен жаманды, ар мен намысты, дос пен жолдасты ажырата бастайтын кезең. Қазақ тәрбиесінде мейірім, қайырым, әдеп, сыпайылық сияқты қасиеттерді сіңіруге ерекше мән берілген.
25 жас
Жігіттіктің алғашқы сатысы: дене қуаты толысып, күш таситын, мақсат айқындалып, жауапкершілік арта түсетін шақ.
37 жас
Өмірдің ең маңызды мүшелдерінің бірі: жігітшіліктен ересектеу кезеңге өтіп, ақыл тоқтатып, дүниеге қызыға да, қызғана да қарайтын кез.
49 жас
Даналыққа аяқ басатын кезең. Кейбірі немере сүйсе де, кәрілікке мойын бұрмай, сергектікті сақтағысы келетін шақ.
61 жас
Даналық артып, балаға сын көзбен қарап, жақсы-жаманын ажыратып, өзі де таразылап-тәрбиеленетін кезең.
73 жас
Кәрілік денеге салмақ салып, қозғалыс қиындайтын шақ: ұйқының азаюы, шаршаңқылық, «жас кезім-ай» деген күрсініс жиілейтін кезең.
85 жас
Мінез шираңқырап, өкпелегіштік байқалуы мүмкін шақ. Сондықтан ел ішінде: «Күлсең кәріге күл — бұл жасқа жеткен де бар, жетпеген де бар» деген тәмсіл айтылады.
Жыл қайыру: туған жылды 12-ге бөліп табу
Ескіше жыл қайыру әдісімен қазақша қай жылы туғанын немесе неше мүшелге толғанын білгісі келген адам өз жасын емес, жылын 12-ге бөлу тәсілін қолданған. Қалдыққа қарай хайуан атауы анықталады.
Қалдық бойынша мысал тәртібі (үзінді)
- Қалдықсыз бөлінсе — мешін
- Қалдық 1 — тауық
- Қалдық 2 — ит
- Қалдық 3 — доңыз
- Қалдық 4 — тышқан
- Қалдық 5 — сиыр
- Қалдық 6 — барыс (ары қарай жалғасады)
Бұл — халық тапқырлығын танытатын есеп тәсілдерінің бірі.
12 жыл атауы және аңыз
Ертеде түркі қағандарының бірі бұрын болған атақты бір соғыстың қай жылы өткенін анықтай алмай, жыл есебінде шатасқан деседі. Сонда ол жұртына: «Біз тарихымызды нақтылауда көп жаңылыстық, бұдан кейінгілер тіптен көбірек жаңылысуы мүмкін. Ендеше жылдарға ат қояйық — бұл кейінгілерге қалдырған ескерткішіміз болсын», — депті.
Өзеннен өткен он екі хайуан
Аңыз бойынша, Іле өзенінің бір тұсына ау құрғызып, жабайы хайуандарды өзенге қарай қудыртады. Барлығы бірдей өте алмай, тек он екісі ғана аман өткен екен. Ең алдымен өзеннен өткен — тышқан, сондықтан «жыл басы — Тышқан» аталыпты.
- 1) Тышқан
- 2) Сиыр
- 3) Барыс
- 4) Қоян
- 5) Ұлу
- 6) Жылан
- 7) Жылқы
- 8) Қой
- 9) Мешін
- 10) Тауық
- 11) Ит
- 12) Доңыз
«Мүшел» сөзінің төркіні туралы
Кейбір деректерде «мүшел» сөзі «мүше» сөзінен тарайды делінеді. Мұнда уақыт өлшеміне барлық хайуан емес, киелі, қасиетті хайуандар ғана ие болған деген түсінік айтылады.
Қатерлі жыл ұғымы
Тағы бір түсіндіруде «мүшел» «қатар» мағынасына жақын делінеді: мүшел жылы адам үшін қатерлі болуы мүмкін деп сенген.
Мүшел жастағы ырымдар мен ғұрыптар
Мүшелден аман-есен шығу үшін жаратылыстан тыс күштерге жалбарынып, құдайы беріп, қан шығару сияқты ғұрыптар жасалған. Кей өңірлерде сол адамның қимас киімін немесе матаны жыртып, жәрдемге мұқтаж жандарға тарату дәстүрі болған.
Сондай-ақ мүшел жас күні мал сойып, құран оқыту — ұзақ ғұмыр, амандық, бақыт тілеудің белгісі ретінде орындалатын ырымдардың бірі.
Қазіргі түсініктер
Соңғы кезде кей адамдар туған жыл, ай, күнге қарап мінез-қасиет туралы пайым айтады. Мұны зерттеушілерді астрологтар деп, ал ілімді астрология деп атайды. Астрологтар адамның мінезіне Күн мен Айдың, шоқжұлдыздардың әсері болуы мүмкін деген көзқарасты жоққа шығармайды.
12 ай және жұлдыз жорамал
Жылдар 12 хайуанның атымен аталатыны сияқты, 12 айдың да өзіне тән жорамал атаулары бар. Төменде жұлдыз жорамалға қатысты кең тараған сипаттамалар берілген.
21 наурыз – 2 сәуір
Тоқты: қызу қанды, алғыр, ақылды.
21 сәуір – 21 мамыр
Торпақ: өзімшіл, шындықты сүйетін.
22 мамыр – 21 маусым
Егіздер: кекшіл, адамгершілігі мол.
22 маусым – 22 шілде
Бүйі: кекшіл, өзімшіл, өркөкірек.
23 шілде – 22 тамыз
Арыстан: ержүрек, тік мінезді.
23 тамыз – 23 қыркүйек
Бикеш: алдамшы, алаяқ, бірақ алғыр.
24 қыркүйек – 23 қазан
Таразы: адамгершілігі мол, бірақ қу.
24 қазан – 22 қараша
Шаян: кекшіл, ешкімге жақсылығы жоқ.
23 қараша – 23 желтоқсан
Мерген: батыр, ержүрек, мейірімді.
22 желтоқсан – 20 қаңтар
Тауешкі: білімді, қайырымды, бірақ алаңғасар.
21 қаңтар – 20 ақпан
Су құйғыш: ұмытшақ, адал, алаңғасар.
21 ақпан – 20 наурыз
Балық: өте қу, дарыны аз, бірақ жолы жеңіл болады.
Ескерту: мұндай сипаттамалар халықтық жорамалға жатады, ғылыми өлшем ретінде емес, мәдени мәтін ретінде қабылданғаны дұрыс.
13 жасқа қатысты мысалдар мен тарихи үзінділер
Мүшел жасты әркім әрқалай түсінеді. Мектепте бұл тақырыпта шығарма жаздыру сияқты тапсырмалар да беріліп жатады. Төменде 13 жасқа қатысты ел ішінде айтылатын бірнеше мысал келтірілген.
Өмірден алынған деректер
- Ұлытау өңірінен шыққан Қоңырбай батыр ұрпағы Ағыбай батыр 13 жасында елін қорғауға атқа қонғаны айтылады.
- Абай 13 жасынан-ақ ақындығы және ақыл-парасатымен таныла бастағаны жөнінде деректер айтылады.
- Ж. Аймауытов алғашқы өлеңін 13 жасында жазған деген мәлімет бар.
- Қазақтың тұңғыш ғарышкері Т. Әубәкіров 13 жасында болашақ мамандығына мақсат қойғаны айтылады.
- Исатай мен Махамбет қозғалысы кезінде Исатайдың ұлы Жақия шайқасқа қатысқан, сол күні 14 жаста болғаны айтылады.
- Қазбек би 13 жасынан-ақ ел алдында сөз айта білген деген дерек бар.
Қазыбек бидің аңыздағы сөзі (үзінді)
Аңыз бойынша, Абылай хан Қалмақ ханы Қонтайшыға елші жібергенде, атқосшы ретінде 13–14 жастағы Қазыбекті ертіп жібереді. Елшілер тығырыққа тірелген сәтте жас Қазыбек орнынан тұрып:
«Бірақ қазақ деген мал баққан елміз,
Бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз.
Елімізден құт-береке қашпасын деп,
Жеріміздің шетін жау баспасын деп,
Найзаға үкі таққан елміз.
Ешбір дұшпанды басынбаған елміз.
Асқақтаған хан болса, хан ордасын таптай білген елміз…»
Сұрақ
Тауық жылы қандай жыл деп есептеледі? Егер осы тақырыпта қызықты оқиға білсеңіз, пікір ретінде бөлісіңіз.