Тарихи сапалы оқулықтарды даярлау мәселесі
Тәуелсіздік тұғыры және ұрпақ аманаты
Бүгінгі ұрпақтың заңғар мұраты — тарих төрінен тиесілі орнын алған, өзгелермен терезесі тең, өркениетті әрі өміршең Қазақстанның мызғымас тұғырын қалыптастыру. Бұл бағытта қоғам тәуелсіздіктің лайықты іргетасын қалау үшін еңбек етіп келеді.
Н. Назарбаев 1997 жылы: «Соны сендерге аманаттайтын боламыз» деген ой айтты. Содан бергі жылдар ішінде тәуелсіздіктің іргесі беки түсті, егемен елдің еңсесі биіктеді, Қазақстан әлемге кеңінен танылды. Бұған қазақ халқы мен Қазақстан азаматтарын бірлік пен ынтымаққа ұйыстыра білген саяси көрегендік ықпал етті.
Айрықша екпін
Ұлтты ұйыстырып, ұлы мақсаттарға жетелейтін идея қажет. Бүгін бұл ұстанымның өзегіне айналған түсінік — «Мәңгілік Ел».
Ұлттық идеяның тірегі: отбасы және білім
Ұлттық идея ең алдымен отбасында қалыптасады, ал білім беру мекемелерінде жан-жақты әрі жүйелі түрде бекітілуі керек. Бұл тұжырым Қазақстан Республикасы Президентінің жыл сайынғы Жолдауларында және халықпен кездесулеріндегі ойлардан көрініс табады. Тәрбиелік және азаматтық бағдардың тұрақты болуы — ұлттың ішкі тұтастығын күшейтетін басты шарт.
Білім беру жүйесіндегі міндет
Тәуелсіз ел тарихын сабақта да, сабақтан тыс іс-шараларда да мазмұнды түрде танытуға болады. Бұл жұмыс тек тарих пәнінің мұғалімдеріне ғана емес, барлық пән мұғалімдеріне ортақ.
Тұлғалық үлгі
Балабақшадан бастап ЖОО-ға дейінгі аралықта Елбасының адами-азаматтық тұлғасын үлгі етіп, адамгершілік қасиеттерін тұлға тәрбиесінде өнеге ретінде жүйелеудің мәні зор.
Ұлттық тарихты жаңғырту: «Тарих толқынындағы халық» бағыты
2012 жылғы 5 маусымда Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде ҚР Мемлекеттік хатшысы Марат Тәжиннің төрағалығымен қазақтың ұлттық тарихын зерделеу жөніндегі ведомствоаралық кеңейтілген отырыс өтті. Онда Елбасының ұсынысымен қабылданған «Тарих толқынындағы халық» арнаулы бағдарламасының мақсаты — қазақтың ұлттық тарихының көкжиегін кеңейту, ұлттың жаңа тарихи дүниетанымын қалыптастыру екені атап өтілді.
Басым бағыттар
Төл тарихты зерделеуде ең алдымен мектеп пен ЖОО-да тарихты оқытудың заманауи зерттеу тәсілдері мен әдістемелеріне сүйенген ғылыми, біртұтас мемлекеттік стандарт қажет.
- Ұлттық тарих қоғамдық ғылымдардың ішінде негізгі салаға айналуы тиіс.
- Қазақстан тарихының ортақ тұжырымдамасы жасалуы тиіс.
- Қазақстан туралы ел ішіндегі және шетелдегі тарихи материалдар жинақталып, жүйеленуі тиіс.
- Ортаазиялық номадтық өркениетті зерттеуге айрықша мән берілуі тиіс.
- Сапалы тарих оқулықтарын даярлау мәселесі жүйелі шешілуі тиіс.
Бұл бастамалар тарихи жады мен тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге бағытталған ауқымды жұмыстың бастауын білдіреді. Қалыптасқан мемлекеттік белесте тарихты бүгінгі заман биігінен көрсету — қоғам алдындағы маңызды міндет.
Тарихты оқытудағы практикалық тәсілдер
Балабақша: қаланың тарихын қысқа әңгімемен таныту
Бүлдіршіндерге қала көшелері мен ғимараттарының тарихын, атақты тұлғалардың өмірін шағын әрі түсінікті әңгімелер арқылы жеткізу тиімді. Өздері тәрбиеленіп жатқан балабақшаның қашан салынғаны және оның атауының мәні туралы танымдық материал баланың қызығушылығын оятады.
Мысалы, Республика, Абылай хан, Бөгенбай батыр, Тәуелсіздік даңғылдары, сондай-ақ Бейбітшілік, Достық, Ш. Уәлиханов, С. Сейфуллин көшелерінің аталу себептерін қызықты деректермен байланыстыра айту нәтижелі болмақ.
Мектеп: пәндер арқылы өмірмен байланыстыру
Әр сабақта, барлық пән бойынша Қазақстанның тарихы мен бүгінгі тыныс-тіршілігіне қатысты мазмұнды ақпараттарды пайдалану маңызды. Бұл тәсіл оқушының дүниетанымын кеңейтіп, білімді өмірлік тәжірибемен ұштастырады.
Үлгі тапсырма
Ұйғыр халқындағы «жігіт басы» дәстүрін қазіргі өзін-өзі басқару ұстанымдарымен салыстырыңыз: ұқсастығы мен айырмашылығы қандай? Қазақ қоғамындағы баламалы атауы қалай аталады?
География және дүниетану: естелік мәтінмен құндылық қалыптастыру
Н. Назарбаевтың балалық арман, тау шыңына шығу, туған өлкенің табиғатын шолып көру туралы естелік сипатындағы үзінділерін география, табиғаттану, дүниетану сабақтарында қолдануға болады.
Мұндай мәтіндер оқушылардың арман-мақсатын айқындауға, туған жерді сүюге, табиғатты қорғауға баулуға мүмкіндік береді. Нәтиже мұғалімнің шығармашылық шеберлігіне тікелей байланысты.
Зерттеу мәдениеті: қызығушылықтан ізденіске
1997 жылы жарық көрген Қ. Әлімқұлов пен М. Қасымбековтың «Нұрсұлтан деп ат қойдым...» кітабындағы өлең жолдары арқылы да оқушыны зерттеуге жетелеуге болады: әр жылдары әртүрлі ұлт өкілдерінің балаларына қойылған есімдер статистикасын анықтау сияқты тапсырмалар балаларға қызық әрі пайдалы.
Нәтижеге апаратын қарапайым қадам
Ізденіс көбіне шағын сұрақтан басталады: «Қазір бұл есім қаншалықты жиі кездеседі? Неліктен сол кезеңде кең тарады?» Оқушы дерек жинайды, салыстырады, қорытындылайды — зерттеу дағдысы осылай қалыптасады.
Астана тақырыбы: тарихи дерек пен азаматтық пайым
Астананы ауыстыру — сирек әрі тосын оқиға. Ел астанасын көшіру шешімі көбіне тұрғындардың қалауынан гөрі, мемлекеттің стратегиялық пайдасына байланысты туындайды деген пікірді түсіндіру — оқушының саяси-әлеуметтік ойлауын дамытудың бір тәсілі.
Салыстыруға арналған тарихи желі
- 1920 ж. ҚАКСР астанасы — Орынбор.
- 1925 ж. Ақмешітте V съезд өтіп, қала Қызылорда атанып, астана болды.
- 1927 ж. Транссібір магистралі Алматы арқылы өткен соң, астана Алматыға көшірілді.
- 1998 ж. 6 мамыр — Президент Жарлығымен Ақмола «Астана» аталды.
- 1998 ж. ЮНЕСКО шешімімен елордаға «Әлем қаласы» атағы берілді.
Талқылауға арналған тапсырма
ХХ ғасырда Қазақстанның астанасы болған қалаларды салыстырыңыз. Қай кезеңде қандай саяси-әлеуметтік және экономикалық факторлар шешуші болды? Өз ойыңызды бірнеше дәлелмен негіздеңіз.
Дерекке сүйену үлгісі
1832 жылы Ақмола приказы мен сыртқы округтің ашылуы; қала инфрақұрылымы, халық санының өсуі, 1862 жылы қала мәртебесінің берілуі сияқты деректерді кейінгі елорда тарихымен байланыстырыңыз.
Әлемдік параллель
Австралияда Мельбурн мен Сидней арасындағы тартыстан кейін 1913 жылы Канберраның астана болып таңдалуын Қазақстан тәжірибесімен салыстырып көріңіз.
Мұндай талқылау оқушыны мысал келтіруге, шешім шығаруға, қорытынды жасауға және өз пікірін дәлелдеуге үйретеді. Бұл — құзыреттілікті қалыптастырудың нәтижелі жолдарының бірі.
Рухани сабақтастық және толерантты дүниетаным
2009 жылдан бері мектептерде енгізілген «Дінтану негіздері» пәнінде Н. Назарбаевтың Біріккен Араб Әмірліктерінің Galff News газеті мен ArabSat теледидарына берген сұхбатындағы ойларын пайдалану өзекті. Онда ата-анасының мұсылмандық рухта тәрбиелегені, кеңестік атеистік кезеңге қарамастан діннің сақталғаны, сондай-ақ Қасиетті Құранға және пайғамбарға сенім туралы пайымы айтылады.
Педагогикалық мәні
Мәтіндер оқушыларды діни сауаттылыққа, төзімділікке, тарихи-мәдени сабақтастықты түсінуге бағыттап, пікірталас мәдениетін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Патриоттық сана және сөз мәдениеті
Сабақтың түрі қандай болса да, негізгі мақсат — оқушыны дербестікке, белсенділікке, ойшылдыққа, іскерлікке баулу; алған білімнің сеніміне, дүниетанымына айналуын үздіксіз көздеу. Бұл бағытта Н. Назарбаев еңбектерінде және жыл сайынғы Жолдауларында жоғары патриоттық сананы, ел мен халық үшін мақтаныш сезімін қалыптастыру қажеттігі жүйелі айтылады.
Мақал-мәтел арқылы ой түю
Елбасының мақал-мәтелдерді орынды қолдануы — тіл мәдениеті мен саяси ойлау үлгісі. Төмендегі нақылдарды талдап, мәнін қазіргі қоғамдық өмірмен байланыстырып көріңіз:
- Таққа таласушы көп, жарасушы аз.
- Ханның тағы шайқалса, халықтың бағы шайқалады.
- Әкеге ұл болу — арбаға жегілу, халыққа ұл болу — арманға жегілу.
- Ханда қырық кісінің ақылы бар.
- Бір адам таққа отырса, қырық адам атқа отырады.
- Тозған қазды топтанған қарға алады.
- Заманына қарай амалы.
Бірлік туралы үндеу
«Маған халқым осындай өтпелі кезеңде өзінің тізгінін ұстатты… Бүкіл қазақстандықтар болып ұйымшылдық танытуымыз қажет… Ертеңгі болашағымыз — жастар… Бірлігімізді, елдігімізді сақтай білейік» деген ойлар тәуелсіздік құрдастарының тағдырымен, бүгінгі жастардың жауапкершілігімен тікелей сабақтас.
Мәтінмен жұмыс: «Еуразия жүрегінде» және қалалық кеңістік
Н. Назарбаевтың «Еуразия жүрегінде» кітабындағы «Алматы көкжиегі», «Астана ажары», «Атаулар керуені», «Өңірлік өрлеу өзегі», «Тарихтан танабында таңба қалған», «Ел қондырдық Есілге», «Есілдің оң жағасы, сол жағасы», «Мәуелі бәйтерек», «Астананың бас қалқаны», «Ежелгі қоныс, ескі жұрт» секілді тарауларын сабақта тақырып етіп алу — оқушының елдік сана-сезімін күшейтетін мазмұнды ресурс.
Бұл материалдар көкірегінде «Мәңгілік Ел» идеясының алауы маздаған, қайсар да табанды ұлды, жаны жақсылыққа іңкәр қазақ қызын тәрбиелеудің тәрбиелік мүмкіндігін кеңейтеді.
Көшбасшылыққа берілген баға және қорытынды
Оразалы Айсин Н. Назарбаевтың ел ертеңін ойлаудағы айрықша екі қырына назар аударады: біріншісі — сабырлы да саңлақ саясаткерлігі, екіншісі — болашақты болжай білуі және сол пайымға сай батыл қадамдарға баруы.
Түйін
Жүздеген этнос өкілін, тілі мен мәдениеті әртүрлі қауымды ортақ мақсатқа жұмылдырып, үш жүз қазақтың мүддесін бір арнаға тоғыстыруға ұмтылған Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Н. Назарбаевтың өмірі мен еңбек жолы — адамгершілік тұрғысынан да, ел басқару өнері тұрғысынан да үлгі боларлық тәжірибе.