Бөкей Ордасындағы көтерілістің нәтижесі
Бөкей Ордасындағы шаруалар көтерілісі (1836–1838)
1801 жылғы 11 наурызда император І Павелдің жарлығымен Кіші жүз қазақтарының Жайық пен Еділ аралығында көшіп-қонуы заңдастырылып, Бөкей Ордасы (Ішкі Орда) құрылды. Бұл аймақтағы жер қатынастары мен басқару жүйесі уақыт өте келе әлеуметтік шиеленісті күшейтті.
Негізгі түйін
Көтеріліс хандық озбырлыққа, жер тапшылығына және отаршылдық саясатқа қарсы бағытталған халықтық қозғалыс болды.
Басшылары
Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы.
Қозғаушы күш
Негізінен шаруалар; сондай-ақ кейбір старшындар мен билер қатысты.
Тарихи алғышарттар
Бөкей Нұралыұлы Кіші жүздің ықпалды сұлтандарының бірі болды. Ол XVIII ғасырдың соңынан саяси күреске араласып, XIX ғасырдың басында хан кеңесіне төрағалық етті. Бөкей орыс өкіметіне «жағымды» тұлға ретінде қабылданды.
Оның ұлы Жәңгір Астрахан губернаторының үйінде тәрбиеленіп, орыс, парсы, араб тілдерін меңгерді. Патша үкіметінің қаражатына 1827 жылы Жасқұста хан сарайы салынды.
Жәңгір хан шұрайлы жайылымдарды өз туыстарына және сарай ақсүйектеріне бөліп берді. 1827 жылы 12 биден тұратын хандық кеңес құрылып, хан тапсырмаларын орындайтын 12 старшын баж салығының жиналуын бақылауға алды.
Оқиғалардың өрбуі (1836–1838)
Көтерілістің басталуы
Көтеріліс 1836 жылғы ақпан айының басында басталып, халық-азаттық сипат алды. Басшылар Қарауылқожаны биліктен тайдыруға және хан жарлықтарын мойындамауға үндеді. 1836 жылғы қазанда Исатай маңына қосымша 20 ауыл көшіп келді.
1836 жылдың соңына қарай Бөкей Ордасындағы жағдай Петербургке белгілі болып, І Николай «бүлік» жетекшілерін қатаң жазалауды тапсырды.
Теректіқұм және хан сарайын қоршау
1837 жылғы 15 қазанда Теректіқұм шайқасында көтерілісшілер Жәңгірдің сыбайласы, хан кеңесшісі Балқы бидің ауылын талқандады. Бұл жеңіс көтерілісшілер санының артуына ықпал етті.
1837 жылғы қазан айының соңында саны 2 мыңға жеткен көтерілісшілер хан сарайын қоршады. Қоршауды бұзу үшін подполковник Геке бастаған 600 адамдық топ және Меркулов тобы әрекеттенді. Старшындар мен билердің бір бөлігі Гекенің үндеуіне сеніп, көтеріліс қатарынан шығып кетті.
Тастөбе шайқасы және қуғын
1837 жылғы 15 қарашада Тастөбе шайқасында 3 мыңнан астам көтерілісші қаруы басым жазалаушы күшке қарсы тайсалмай соғысты. Исатай 500 сарбазбен тұтқиыл шабуыл жасап, жазалаушыларды шегіндіруді көздеді.
Шайқаста Исатай тобы 60 сарбазынан айырылып, бірнеше топқа бөлінді. Казактар жағынан 3 адам жараланды. Қазақ шаруалары өз ауылдарына тарады. Орынбор губернаторы В. А. Перовскийдің жарлығымен Исатайды тірідей ұстағанға 1000 сом, басын әкелгенге 500 сом сыйақы белгіленді.
Жайықтан өту және қозғалыстың кеңеюі
1837 жылғы 13 желтоқсанда Исатай тобы Жаманқала бекінісі маңында жазалаушылар қоршауын бұзып, Жайықтан шығысқа өтті. Бұл кезеңде Кіші жүзде Кенесары қозғалысының ықпалы күшейіп келе жатқан еді.
Кіші жүздің батысында Хиуа ханымен байланысы бар сұлтан Қайыпқали Есімұлы көтерілісінің таралуы да Исатай қозғалысын тезірек басу мәселесін алға шығарды. Байбақты руының старшыны Жүніс Жантелин тобы Исатаймен байланыста болды.
Ақбұлақ шайқасы және Исатайдың қаза болуы
1838 жылғы 12 шілдеде Ақбұлақ шайқасында көтерілісшілер зеңбірек оғынан шегініп, екі жақтан қоршауда қалды. Ауыр жараланған Исатай казактардың қолынан қаза тапты.
Көтерілісшілер шығыны
шамамен 80 сарбаз қаза тауып, 6 адам тұтқынға түсті
Қарсы тарап
Айшуақұлынан бірнеше жүз адам, казактардан 4 адам жараланды
Кейінгі жағдай
көтерілісшілер Қайыпқали тобына қосылудан бас тартты
1838 жылғы шілдеде Махамбет тобы Нұртазғали Өзбекұлы және Табылды Шерғазыұлы сұлтандардың ауылдарына шабуыл жасады. Махамбет 1846 жылғы қазанда хан жендеттерінің қолынан қаза болды.
Жазалау шаралары және салдары
Исатай көтерілісіне қатысты жазалау жұмыстарын негізінен Геке басқарды. Көтерілісті қатыгездікпен басуға қатысқан қазақ феодалдары, казак офицерлері мен солдаттары марапатталды.
1836–1838 жылдардағы көтерілістен кейін де шаруалардың ауыр жағдайы түбегейлі өзгерген жоқ. Бұл 1842 жылы жаңа қозғалыстың басталуына негіз болды.
Дегенмен көтерілістен соң салық мөлшеріне белгілі бір шек қойылып, патша үкіметі қазақ старшындарымен көбірек санасуға мәжбүр болды. Бұл Ішкі Ордадағы хандық биліктің әлсірегенін көрсетті.
1842 жылғы жаңа қозғалыс (қысқаша)
1842 жылы Ішкі Ордада жаңа қозғалыс басталды. Жетекшілері — ноғай руынан Аббас Қошайұлы және масқар руынан Лаубай Мантайұлы. Қозғалыс айқын антифеодалдық бағыт ұстанды.
Негізгі талаптар
- Хан мен сұлтандарға бағынбау.
- Алым-салық төлемеу.
- Жер тапшылығын шешу.
- Жайықтан Кіші жүзге өтуге рұқсат алу.
Наразылықты білдіру үшін жетекшілер патша шенеуніктерімен кездесуге барды. 1844 жылғы наурызда екеуі де Жәңгірдің талабымен тұтқындалып, Оралда әскери сотқа берілді. 1847 жылы Лаубай түрмеде қайтыс болып, Аббас Лифляндияға қара жұмысқа айдалды.
Конспект сұрақтары
Төмендегі сұрақтар мәтінді қайталауға және негізгі деректерді бекітуге арналған.
- 1. Бөкей Ордасындағы көтерілістің нәтижесі қандай болды?
- 2. Аббас Қошайұлы мен Лаубай Мантайұлы әскери сотқа қай жерде берілді?
- 3. Аббас Қошайұлы және Лаубай Мантайұлы бастаған жаңа қозғалыс қай жылы басталды?
- 4. Исатай көтерілісі бойынша жазалау ісін басқару кімге тапсырылды?
- 5. 1838 жылғы Ақбұлақ шайқасының салдары қандай болды?
- 6. Кіші жүздің батысында кең таралған көтерілістің басшысы кім?
- 7. 1838 жылғы қаңтарда Исатай тобы қай жерде қауіп төндірді?
- 8. Кенесары топтарын қолдаған Кіші жүз рулары қандай?
- 9. Исатай тобы Жайықтан шығысқа қарай қай жерден өтті?
- 10. Көтерілісшілер жеңіліске ұшыраған Тастөбе шайқасы қашан болды?
- 11. Жиделі түбіндегі Исатай жасағының саны қанша болды?
- 12. 1837 жылғы 15 қазанда болған шайқас қалай аталады?
- 13. Бөкей Ордасындағы көтеріліс Петербургке қашан белгілі болды?
- 14. Жәңгір хан көтеріліс басшыларын тұтқындауды кімге тапсырды?
- 15. Исатай Тайманұлы бастаған шаруалар көтерілісі қашан басталды?
- 16. Еңбекшілер арасында үндеу таратқан ақын кім?
- 17. 1791–1838 жылдары өмір сүрген беріш руының старшыны кім?
- 18. Бөкей Ордасындағы шаруалар көтерілісі қай жылдары болды?
- 19. Исатай көтерілісіне түрткі болған жағдай қандай?
- 20. XIX ғасырдың 30-жылдарындағы жыл сайынғы ақшалай салық мөлшері қанша болды?
- 21. Бөкей Ордасындағы қауымдық жерлерді кімдер иеленді?
- 22. 1827 жылы құрылған, хан саясатын іске асыратын өкілдік мекеме қалай аталды?
- 23. Бөкей Ордасында хан сарайы қай жерде салынды?
- 24. Орыс өкіметіне жағымды болған Кіші жүз сұлтаны кім?
- 25. Бөкей Ордасы қай жылы құрылды?
- 26. Махамбет пен Шернияз Ішкі Ордадағы шаруалар көтерілісіне қай жылдары қатысты?
- 27. Исатай Тайманұлы қай жылы қаза тапты?
- 28. Бөкей Ордасындағы көтеріліс қай жылдары болды?
Тақырып бойынша тест
Осы сұрақтар негізінде қысқа тест құрастырып, даталар мен тұлғаларды жеке карточкаларға бөліп қайталау ұсынылады.