Батырды жауда, Шешенді дауда сына
Батыр туралы мақал-мәтелдер
Төмендегі мақал-мәтелдер батырлықтың мәнін, ерлік пен батылдықтың өлшемін, сондай-ақ елдік пен ар-намыстың жауапкершілігін айқын көрсетеді. Кейбір жолдарда батырдың да әлсіз тұсы бар екені, ал кейбірінде — сөз бен істің таразысы суреттеледі.
Негізгі ойлар
- Батырлық — батылдықтан басталып, сабырмен толысады.
- Ел ішінде қадір — сын сағатта көрінетін іс пен мінезде.
- Жау мен дау — батыр мен шешенді шыңдайтын таразы.
Оқу ыңғайы
Мақал-мәтелдер мағынасына қарай топтастырылып берілді: батылдық, сын, елдік, үлгі-өнеге және ортақтық туралы түйіндер.
Батылдық пен батырлық
Арпасыз ат қыр аса алмас, арқаcыз батыр жау ала алмас.
Батыл болмай, батыр болмас.
Батылдық — батырлықтың сауыты.
Батыл жігіт жол бастар, ақын жігіт той бастар.
Батырға оқ дарымайды, батылға жау жоламайды.
«Басым бұлтқа тиер» деп бұққан — батыр. «Кесірім жұртқа тиер» деп ыққан — батыр.
Батыл — аңғал, ер — көдек.
Батыл, батылдың ісі — мақұл.
Сын сағат: жау келгенде, дау туған кезде
Бақ-бақ еткен текені қар жауғанда көріңіз, батырсынған жігітті жау келгенде көріңіз.
Батырды — жауда, шешенді — дауда сына.
Батырдың атын жау шығарады, шешеннің атын дау шығарады.
Батыр деме батырды шеп құрған дауға батпаса. Төре деме төрені ел тілегін таппаса. (Дулат)
Батырдың бір ісі — тентек, қорқақтың екі ісі — тентек.
Батырды бәрекелді өлтіреді.
Елдік, мәрттік және жауапкершілік
Батыр болсаң — жауды қайтар, шаруа болсаң — малды қайтар, шешен болсаң — дауды қайтар.
Батыр бір оқтық, бай бір жұттық.
Батырға да жан керек, пақырға да жан керек.
Батырдың да басы екеу емес.
Батырға таяқ та — жарақ.
Батыр елдің ажары, бал құрақ — көлдің ажары.
Батыр елінде, балық көлінде.
Батыр қол бастар, көсем жол бастар, шешен сөз бастар.
Батыр жарасыз болмас.
Батыр жарқырап жүреді, қорқақ қалтырап жүреді.
Батырлығың не керек, байсалдылық болмаса. Ақындығың не керек, айтарлығың болмаса.
Үлгі, тектілік және ұрпақ жалғастығы
Арыстан айға шауып мерт болғанмен, артында жортқан баласы арыстандық етпей қоймас.
Ақсұңқар ауға шырмалғанмен, ұясынан ұшқан балапан сұңқарлық етпей қоймас.
Батыр болатын бала ерге үйір, қызтеке бала — зерге үйір.
Батыр болған — ханға қас, мерген болған — аңға қас.
Байы өлген қатынның беті — жара, бағы тайған батырдың еті — жара.
Мақтан мен мінез туралы
Батырлықтың белгісі — жауға шауып ұрандау. Балуандықтың белгісі — алқаға түсіп сыбану.
Батыр мақтанса, жауға шапқанын айтар; қу мақтанса, алдап қаққанын айтар.
«Батырмын» деп кім айтпас, барарға жүрек шыдамас. (Ақтамберді)
Батыр — аңғырт, бай — саңғырт.
Батыр бастас, бай қоныстас.
Батырдан барымташы туар — даңғой. (Абай)
Ортақтық пен үлес
Батыр мың қол бастайды, шешен тар жерде сөз бастайды.
Батыр ортақ, бақ — жалқы.
Батырдан — сауға, мергеннен — сыралғы.
Батырдан хат — достарға қуат.
Батыр ортақ, бала ортақ, бодаудан қайтқан мал ортақ; батыр ортақ, ер ортақ, күн ортақ, ай ортақ.
Қысқа, нұсқа — өткір ойлар
Алдында жатыр ақ марал — атып ал да олжалан.
Балпаң-балпаң кім баспас, басарға балтыр шыдамас.
Батырдың көзі — өмірге түседі, қорқақтың көзі — өлімге түседі.
Батырдың өмірі қысқа.