Мал таппа арамдықпен жаныңа қас, Өмірдің дүние қуған сонарында
Арзулла Молжігітов: өмір жолы, ұстаздық пен мәдениет қызметі
Арзулла Молжігітов — Нартай Бекежанов дәстүрін жалғастырған көрнекті шәкірттердің бірі, өнер мен руханиятқа өмірін арнаған тұлға. Ол жастайынан Нартай атамен ауылдас болып, ұстазының орындаушылық өнеріне тәнті болып өседі. Бұл ықыласты сезген Нартай ақын Арзуллаға ерекше қамқорлық танытып, өнер жолына бағыт береді.
Арзулла мектеп жасынан бастап Нартайдың үйінде жатып оқып, жыраулық пен ақындық мектептің қыр-сырын бойына сіңіреді. Облыс көлеміндегі Нартай шәкірттерінің ішінде ұстаз дәстүрін сақтап, өрістеткен өнерпаз ретінде танылды.
Білім жолы
1936 жылы Еңбекші бастауыш мектебінде оқып, 1942 жылы аяқтады. 1943 жылы Шиелі ауданындағы қазақ орта мектебіне ауысып, 1945–1946 оқу жылында тәмамдады.
Ұстаздық қызмет
1948 жылы Жиделі арық орталау мектебінде бастауыш сынып мұғалімі болды. 1949 жылы Еңбекші жетіжылдық мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ берді. 1951–1955 жылдары ұстаздық қызметін жалғастырды.
Мәдениет саласы
1955 жылдан мәдениет саласына ауысып, «Қызыл отау» меңгерушісі қызметін атқарды. 1959–1981 жылдары Коммунизм колхозының клуб меңгерушісі, 1981–1988 жылдары мәдениет үйінің әдіскері болды.
1989–1990 жылдары Ы. Жақаев музейінде ғылыми қызметкер болып еңбек етті. 1990 жылдан бастап Нартай Бекежанов музейінде ғылыми қызметкер ретінде қызмет атқарды.
Нартай мұражайы ашылған тұста Арзулла ел ішінен көптеген баға жетпес дүниелерді жинап, ұстазының мұрасын жүйелеуге адал қызмет етті. Ел аузында шашырап жүрген өлеңдерді жинақтап, мақам-саздарын кейінгі толқынға үйретті. Бұдабай, Нартай, Есенбек, Иманжүсіп, Гүлжамал, Ақсалы Балайым, Іскендір мұраларын аман сақтауға күш салды.
Бағалануы
Арзулланың өнерін Балхашбай Жүсіпов, Тұрсынкүл Баяханова, Ақмырза Тұйяқбаева, Фатима Төлегенова секілді елге белгілі жыр-өнер өкілдері ерекше бағалаған.
Шығармашылық өрісі: айтыс, ән, дастан
Арзулла Молжігітов бала күнінен ән салуға, өлең жазуға бейім болды. Кейін хисса, дастан жанрларында да қалам тербеді. Оның көптеген өлеңдері ел ішінде кең тарады.
Ол республика және облыстық айтыстарға қатысып, Есмағзам, Балайым, Апуза, Гүлжамал, Іскендір, Бибігүл, Мұхамбетқали, Есіркеп, Манап сынды ақындармен сөз сайыстырған.
Қазақстан Тәуелсіздігінің он жылдығына орай «Жаса, Қазақстаным» атты ән жазды. Әннің сөзін ұстазы Нартай Бекежанов жазғаны көрсетіледі.
Халықаралық деңгейдегі өнер сапары
Арзулла атамыз Санкт-Петербург қаласында өткен Бүкіләлемдік конференцияға қатысып, «Иманжүсіпке хат» дастанын орындап, тыңдарманға Нартайдың сырнайға қосып шырқайтын сазын жеткізді. Ол лауреат атанып, дауысы әлемдік «алтын қорға» жазылғаны, қолжазбалары мұрағатқа тапсырылғаны айтылады.
Таңдамалы жырлар мен арнаулар
«Жас Алашқа — 80 жыл» (06.08.2001)
Сексенің құтты болсын Жас Алашым, Әдепке, әділдікке дос алашым. Егеменді елімнің жырын жырлап, Берік етіп бекіте бер босағасын. Жастардың темір қазық – жұлдызындай, Әркімнің ең аяулы ұл – қызындай. Тұғыры – тәрбиенің ақыл – ойдың, Жаршысы жақсылықтың – күн нұрындай. Жас алаш дихан болып егін екті, Шаруа боп мал бағып өнім төкті. Шахтер болып қара алтынды, Геолог – боп ақтардың жер мен көкті. Қиып тастап қырсығын даналардың, Ракета боп – ғарышты араладың. Ауыр жүгін арқалап әділдіктің, Баспа сөздің ішінен дараландың! Озбырлықтың ордасын талқандадың, Қарсы шаптың қорқауға қорқ алмадың. Жақсылықтың жазығын жайлау қылып. Жамандықты аттатпай, арқандадың. Қазақтың қуанышты шаттығы үшін, Адамдардың адалдық пәктігі үшін. Әлі де талай сексен өткере бер, Алаштың, әділеттің – ақ туысың!
«Бұларда Алланікі»
Белгілі арғы бабам Төлес мерген, Жүректі ерлік істен елес берген. Он қалмақты жайпаған бір соғыста, Жаужүрек екі жақты егестірген. Шиті мылтық қаруы қолындағы, Бір оғын, бір оғына ілестірген. Қарасанда жүрсе де садақ оғы, Он жаумен аттың басын теңестірген. Бергі атам ел білетін Иманжүсіп, Жауынан тірісінде басым түсіп. Бір түнде сегіз қызды алып қашқан, Жау болыс Рахымжанмен ерегісіп.
Нартайдың Арзуллаға арнаған өлеңі (1952, мамыр)
Бір сабақ, балам саған, ей Арзулла, Үмітсің жолымды ұстар өз ауылымда. Әкең де қара жаяу емес мынау, Өлеңмен үйір жүрді базарлығы. Ұстаның әулеті мәлім болған, Туысың, ата – тегің көз алдымда. Басыңды кір шалдырмай күтіп ұста, Жастықтың желікпелі базарында. Білім ал, оқу оқы үлкен жерден, Білімсіз қолың созба шамалыға. Өтірік, өсек қабат болады үйір, Ер жігіт елден шығып қаларында. Мал таппа арамдықпен жаныңа қас, Өмірдің дүние қуған сонарында. «Пәленше сөзі құрсын», – демесін жұрт, Боп жүрме арыз жазғыш жоғарыға. Ор қазсаң терең қазба еш адамға, Өкініш – өзің түссең сол орынға. Ер жігіт – талабы озған елдің құлы, Бұл нұсқа болсын әр кез хабарыңда. Биікке шықсаң көз сал ойдағыға, Ала жүр кем-кетікті қоғамыңда. Хас жақсы қалтырасаң пана болар, Нұр жауар адал ердің талабына. Жамандыққа жақсылық етуді үйрен, Сабырмен ақыл ойлап, шама қыл да. Өмірдің бос өткенін білмеймін көп, Адам боп жүрген елдің санағында. Қолыңа билік тисе адырайма, Жазықсыз қалма жанның обалына. Барыңда адамзатқа жалпаңдамай, Қарайлас жігіт болсаң жаманыңда. Арақ деген пәлені үйір қылма, Кесапат қырсық салар саналыға. Жігітке жүз өнер де аздық етер, Оза шап, қамшы басып қадамыңа. Айтушы – әкең Нартай, еске тұт деп, Қыр, Сырдың аты мәшһүр қазағына.
«Біз келген бұл дүнияға аз күн қонақ» (21.11.1999)
Біз келген бұл дүнияға аз күн қонақ, Бәндәны сыйға қонған десе болат. Алладан бұйрық болса – ажалыңнан, Ала алмас ешкім сені арашалап. Болмайды бар көргенің бір күнгідей, Қанша уақыт өткізгенмен тамашалап. Біз надан, жақсылықтың құнын білмес, Қаншама қонғанменен басыңа бақ. Жақсы күн жамандықпен қатар жүрер, Адам жоқ бұл ғұмырда көрмеген бақ. Дүниеге біз бір мейман – аз күн қонақ, Біз келген бұл жалғанға аз күн қонақ.
«Тәуелсіздік тұғыры»
Бойда күші буырқанған жастарым, Ауыр ісін арқалайтын дос-жардың. Елдің мұңы өздеріңнің мойныңда, Туған елге еге болар басқа кім?! Ақыл, сезім, қайрат-жігер бойыңда, Бір мезгілдік сәтсіздікке мойыма. Ата жолын жалғайтұғын ұрпақтар, Болмайтынға, оңбайтынға бой ұрма. Ей, жас ұрпақ, ата жолын аздырма, Бір шегі бар молшылықтың, аздың да. Бір сәтсіздік бола қалса өмірде, Адамды да, заманды да жазғырма. Төктірмеңдер ата-ананың көз жасын, Сөктірмеңдер ата жолын тозбасын. Аялаңдар алақанда алтынды, Кір шалмасын еркіндіктің ордасын.
«Дананың ой арманы жүзеге асты» (М. Шоқай ескерткішінің ашылуына орай)
Аяула арманда өткен асыл текті, Халқының қамын ойлай Мұстафа өтті. Мақсаты – азаттықтың туын ұстап, Құрбан боп осы жолда басы кетті. Ал бүгін Мұстафаның армандаған, Қазақтың бостандыққа қолы жетті. Көсемі дүние жүзі түркілердің, Әз тұтты оның атын қасиетті. Дананың ой-арманы жүзеге асып, Ел болдық қан төгіссіз қасиетті. Күн санап жер шарына бедел артып, Біледі әлем қазақ деген мемлекетті.
«Ұстазыма» (Нартайдың 110 жылдығына орай, 07.02.2000)
О, Нартай, жыр дүлділі, ән дүлділі, Сайрасаң, гүлзардағы тән бұлбұлы. Тәтті еді бал-шекерден сұлу ән, Ойға азық, бойға қуат, жанның құсы. ... (мәтін ықшамдалмай, түпнұсқа ретімен берілді) ... О, Нартай, шешен таңдай, қасқа маңдай, – деп Жамбыл бекер айтпас қағып таңдай. Жүйріктей заманында қырып озған, Өттің, марқұм, алдыңа қара салмай. Қуанып бүгін мен де тебірендім, Тіріңде әлпештеген балаң едім.
Ескерту: бұл бөлім өте көлемді болғандықтан, оқу ыңғайы үшін жоларалық құрылымы сақталып, кей жолдар түпнұсқа ретін бұзбай берілді.
Еңбек тақырыбы мен адамгершілік ойлары
«Еңбек дабылы» (1962)
Қаратаудың баурайында, Көктемнің есті самалы. Әкеліп еңбек ауылыма, Көктем қыз күле қарады. ... (жалғасады) ...
«Шопан» (1969)
Бұрқанған долы үскірік дауылдарда, Толассыз құйған нөсер жауындарда. Қасқайып, дүлей күшпен арпалысқан, Шопанды солдат десем дауың бар ма? ... (жалғасады) ...
«Колхозшымын» (1969)
Колхозшымын ел ырысын өтеген, Аққан терім дәнді жерден төгетін. Менің мына алақаным күстенген, Ұрпағыма бақыт жасап беретін. ... (жалғасады) ...
«Адамдарға ең керегі — жылылық» (2000)
Адамдарға ең керегі жылылық, Аз өмірде бірге жүрсе бірігіп. Ибалы жас, иманды қарт атанып, Бір-бірінен жүрсе ғой суынып. ... (жалғасады) ...
Айтыстан үзінді: Арзулла мен Есмағзам
Есмағзам
Мен айтам кемшілікті жалықпастан, Бір әдет ауданыңда қалыптасқан. Әбішев – бір мектептің директоры, Қалайша оқушысын алып қашқан. ... (жалғасады) ...
Арзулла
Есмағзам, бұрын айтыс көргенім жоқ, Бүгін де айтысам деп келгенім жоқ. Басқаның жақсы жағын көрмейтұғын, Айтсайшы, кінә тергіш пендемін деп. ... (жалғасады) ...
Қорытынды дерек және жазба иесі
Мәтін соңындағы көрсетілімге сәйкес, бұл жинақталған материал Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, №156 Н. Бекежанов атындағы қазақ орта мектебі бойынша жазба ретінде берілген. Оқушы: Рақышева Ақару Ұғланқызы. Мұғалімі: Қайықбаева Гүлбарам Жанайдарқызы.
Редакторлық ескертпе: түпнұсқа мәтіндегі емле, тыныс белгілері мен кейбір сөздердің жазылуы біріздендірілді. Өте көлемді өлеңдер оқу ыңғайына қарай «... (жалғасады) ...» белгісімен қысқартылып көрсетілген бөлімдер бар.