Баланың көңілі
Бала құқығы – асыл қазына
Мақсаты
Оқушылардың адам құқығы, соның ішінде бала құқығы туралы түсінігін кеңейту; әркім өз құқығын біліп, өзгенің құқығын бұзбауға дағдыландыру; құқықтық тәрбие беру.
Көрнекіліктер
- Слайд материалдары
- Мақал-мәтелдер
- Топтық жұмыс тапсырмалары
- Н. Ә. Назарбаевтың дәйексөзі
Негізгі ой
Құқық — әр адамға заңмен берілетін еркіндік пен мүмкіндік. Өз құқығыңды білу — өзгенің құқығын құрметтеуден басталады.
Қорытынды анықтама
Құқық — мемлекет тарапынан (немесе заң, қаулы арқылы) әрбір адамға берілген ерік, бостандық және оны қорғаудың кепілдігі.
Ұйымдастыру және ширату
Ширату өлеңі
Мақсатымыз — білім алу,
Міндетіміз — еңбектену.
Әр оқушы өз құқығын біліп,
Оны өмірде қолдана білу.
Ой қозғау сұрақтары
- «Бала» деп кімді айтамыз?
- Баланың қандай құқықтары бар?
Осы сұрақтар оқушылардың пікірін тыңдап, тақырыпқа кіріспе жасауға көмектеседі.
Баланың негізгі құқықтары
Күнделікті өмірде жиі кездесетін құқықтар
- 1 Өз пікірін білдіруге.
- 2 Еңбек етуге және болашақта кәсіп таңдауға.
- 3 Өз аты-жөніне (аты, әкесінің аты, тегі) ие болуға.
- 4 Мүлікке ие болуға.
- 5 Қорғалуға.
Қауіпсіздік пен әл-ауқатқа қатысты құқықтар
- 1 Отбасында өмір сүруге және тәрбиеленуге.
- 2 Ұлтын таңдауға.
- 3 Демалуға және бос уақытын пайдалануға.
- 4 Денсаулығын сақтауға.
Мұғалім сөзі: Заң және Конституция туралы
Заңның мәні
Заң — қоғамның негізгі тірегі. Ал қоғам — бұл біз, яғни әрқайсымыз. Сондықтан құқықты білу және сақтау ортақ жауапкершілік.
Дәйексөз
«Конституция — ел рәміздерінің бірі. Сондықтан негізгі заңды елдің Туы, Әнұраны және Елтаңбасы секілді қадірлеу, құрметтеу — біздің парызымыз».
Конституция — елдегі барлық негізгі ережелер жинақталған басты құжат. Сондықтан оны «Ата Заң» деп құрметтейміз.
Қазақстандағы бала құқығын қорғау: негізгі деректер
Заңнамалық негіз
- 2002 жылғы тамызда Қазақстанда «Бала құқықтары туралы» заң қабылданды.
- Заң 9 тараудан, 53 баптан тұрады.
- 2002 жылғы 2 қыркүйекте Қазақстан Бала құқықтары туралы конвенцияға қол қойды (ұлттық құқыққа енгізу қадамдары жасалды).
Атаулы күндер
Көрініс және талқылау
Жағдаят
Дәулет пен Жандәулет партаға таласады.
Сұрақ
Дәулет пен Жандәулеттің арасындағы дауды сендер қалай шешер едіңдер? Талқылауда екі жақтың да құқығы мен жауапкершілігін ескеріп көріңдер.
Артық болмас білгенің: заң баптарынан үзінділер
Баланың анықтамасы және теңдігі
1-бап
18 жасқа толмаған әрбір адам бала деп танылады.
4-бап
Тегіне, нәсіліне, әлеуметтік және мүліктік жағдайына, жынысына, тіліне, біліміне, дінге көзқарасына, тұрғылықты жеріне, денсаулық жағдайына және өзге де мән-жайларға қарамастан, барлық бала тең құқыққа ие.
5-бап
Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген жағдайларды қоспағанда, баланың құқықтарын шектеуге болмайды.
Денсаулық, аты-жөн, білім және отбасы
8-бап
Әрбір баланың денсаулығын сақтауға бұлжымас құқығы бар.
9-бап
Әрбір бала туған сәтінен бастап аты, әкесінің аты, тегі, ұлты және азаматтығы болуына құқылы.
15-бап
Әрбір баланың білім алуға құқығы бар. Қазақстан Республикасының білім туралы заңдарына сәйкес тегін бастауыш, негізгі орта және жалпы орта білім алуға кепілдік беріледі.
19-бап
Әрбір бала жасына, денсаулығына және қажетіне қарай демалуға және бос уақытын пайдалануға құқылы.
21-бап
Баланың отбасында өмір сүруге және тәрбиеленуге құқығы бар; ата-анасын және жақын туыстарын білуге, олардың қамқорлығы мен тәрбиесін алуға құқылы.
Ой түйін
Құқықтардың тізімі көп болғанымен, олардың түп мәні бір: баланың қауіпсіздігі, дамуы, білім алуы және қадір-қасиетінің қорғалуы.
Мақал-мәтел: жалғасын тап
«Балаңды беске дейін ештеңеден тыйма,
Бестен он үшке дейін құлындай қина,
Он үштен әрі сырласыңдай сыйла».
Тапсырма
- Әдепті бала — …, әдепсіз бала — …
- Ананың көңілі — …, баланың көңілі — …
- Балалы үй — …, баласыз үй — …
- Әдепті бала ата-анасын …, мақтатар; әдепсіз бала ата-анасын …, қақсатар.
Неге маңызды?
Мақал-мәтелдер құқық пен міндеттің байланысын түсіндіреді: балаға қамқорлық жасау — ересектің міндеті болса, әдеп пен жауапкершілік — баланың да күнделікті дағдысы.
Топтық жұмыс: «Не істеуге болмайды?» және «Не істеу керек?»
Не істеуге болмайды?
- × Үлкендердің алдынан кесіп өту.
- × Кішкентай баланы ренжіту.
- × Қыз баланы мазақ ету немесе кемсіту.
- × Сабақтан себепсіз қалу.
- × Сыныпта шулау, тәртіп бұзу.
- × Дөрекі, былапыт сөздер айту.
Не істеу керек?
- ✓ Үлкен кісіні сыйлау.
- ✓ Үлкеннің тілін алу.
- ✓ Үлкендерге сәлем беру.
- ✓ Кішілерге қамқорлық жасау.
- ✓ Аналарды, апаларды сыйлау.
- ✓ Оқу құралдарын күтіп ұстау.
Ескерту
Өкінішке қарай, бала құқығының бұзылуына байланысты келеңсіз жағдайлар да кездеседі. Төмендегі хат — соның өмірден алынған мысалы ретінде талқылауға ұсынылады.
Өмірден алынған хат: Темірланның жанайқайы
Темірланның хаты
Ақтау қаласы, 6-сынып оқушысы, 12 жас
Сәлеметсіз бе, құрметті редакция!
Сізге хат жазып отырған Ақтау қаласында тұратын, 6-сыныпта оқитын Асанбаев Темірланмын. Жасым 12-де. Өмірімде болған ауыр жағдайлар қолыма қалам алғызып, сіздерге хат жазуға мәжбүр етті.
Осыдан 3–4 жыл бұрын біз де бақытты отбасы едік: әкем, анам, мен және екі інім, екі қарындасым өз үйімізде тату-тәтті өмір сүрдік. Алайда әкем үйімізді банкке кепілге қойып, несиеге 40 мың доллар алып, қарызға кірдік. Көп ұзамай белгісіз себептермен әкеміз бізді тастап кетті.
Анамыз бес баламен қалып, екі жерде жұмыс істеп, бар күшін салды. Бірақ тапқан табысы күнкөріске әрең жетті, несие төлеуге шамасы келмеді. Қарыз уақытында төленбей, ақыры ақпан айында үйімізден айырылдық. Қыстың қақаған күнінде сот орындаушылары бізді үйден шығарып жіберді.
Амалсыз қала сыртындағы саяжайдағы бір бөлмелі сарайды паналадық. Күнделікті асымыз жетпеген соң, мен де мектепке баруды қойдым. Екі жас кіші інімді ертіп, көшеге шығып, көліктердің дөңгелегін жуып күн көрдік. Бір жұмыстан 100 теңге алып, күніне 500 теңге, кейде 1000 теңге тапсақ, мәз болып үйге жүгіретінбіз. Үйде күтіп отырған інілерім мен қарындастарыма нан, азық-түлік алып береміз.
Қазіргі басты мақсатым — оқу емес, анама көмектесу және бауырларыма күнделікті ас тауып беру. Әкемнен ешқандай көмек те, хабар да жоқ. Мен тек өзіме және анама сенемін. Аш болсам да, тоқ болсам да, отбасыммен бірге болғым келеді.
Құрметті редакция! Жағдайымды айта отырып, сіздерден ақыл-кеңес сұраймын. Маған қандай кеңес берер едіңіздер?
Сәлеммен,
Темірлан.
Талқылау сұрақтары
- Бұл хаттағы Темірланға қандай мінездеме берер едіңдер?
- Оның басына түскен қиын жағдайға кімдер және қандай факторлар әсер етті?
- Өздеріңмен қатарлас балаға қандай қолдау мен кеңес ұсынар едіңдер?
Жазба жұмысы
Үй тапсырмасы ретінде әркім өз атынан Темірланға хат жазып, жүректен шыққан тілегін, қолдау сөзін және нақты кеңесін қағазға түсіреді.
Қорытынды және кері байланыс
Қорытынды сұрақ
Сонымен, «құқық» дегеніміз не?
Құқық — заңмен қорғалатын еркіндік, мүмкіндік және қауіпсіздіктің кепілі.
Кері байланыс идеясы
«Желкенді кеме» әдісі: әр оқушы бүгінгі сабақтан алған ойы мен бір маңызды қорытындысын белгілеу арқылы өзін бағалайды (қай тұсы түсінікті болды, қай тұсын әлі де нақтылау керек).